Skip to main content

Full text of "De emendatione Manilii [microform]"

See other formats


MICROFILMED 1993 
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK 



aspartofthe . „ • .» 

"Foundations of Western Civilization Preservation Project 



Funded by the 
NATIONAL ENDOWMENT FOR THE HUMANITIES 



Reproductions may not be made without permission from 

Columbia University Library 



COPYRIGHT STATEMENT 



The copyright law of the United States - Titie 17, United 
States Code - concerns the mal<ing of photocopies or 
other reproductlons of copyrighted materlai. 

Under certain conditions specified in the law, libraries and 
archives are authorized to furnish a photocopy or other 
reproduction. One of these specified conditions is that the 
photocopy or other reproduction is not to be "used for any 
purpose other than private study, scholarship, or 
research." If a user makes a request for, or later uses, a 
photocopy or reproduction for purposes in excess of "fair 
use," that user may be liable for copyright infringement. 

This institution reserves the right to refuse to accept a 
copy order if, in its judgement, f ulfillment of the order 
would involve violation of the copyright law. 



AUTHOR: 



BREITER, C.T 



TITLE: 

DE 





PLACE: 



HAMM 



DA TE : 








Restrictions on Use: 



Master Negative # 



COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES 
PRESERVATION DEPARTMENT 

BTBLTOGRAPHIC MICROFORM TARGET 



Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record 



|jjp»^*"|«i I iiiiinMpp^pi 



t^ammmmmmmmm 



j iii ■ ■ iii n'— ■yy^ 



87M32 

DZ6 



■^ 






Breiter, C '^ j 

• ••De enendatione Manilii, von Gyninasiallohrer 
Broitor... Hamm, Grote, 1854. i 
24 p. 24-5- cxn. I 

ii 
At hoad of title: Zur offontliojion prlifung der 
schiiler in Koniclichen Cymnasium zu Hann.. . ladet 
ergebenst oin Dr. Henaann Liebaldt... 



rhV^m) 




TECHNICAL MICROFORM DATA 

REDUCTION RATIO: l^il 



FILM SIZE:_>2^->i2v^ 

IMAGE PLACEMENT: lA ^ IB UB ^-p, . 

DATE FILMED: ^ /oiT/ ^ "^ INITIALS.lJEEl^r^J-S. 

FILMEDBY: RESEARCH PUBLICATIONS. INC WOODBRIDGE. CT 




c 




Association ffor infformation anci imago iNanagoment 

1100 Wayne Avenue, Suite 1100 
Silver Spring, Maryland 20910 

301/587-8202 




Centimeter 



m 



T 



lllllllllllllllllllllllllllllllll 



4 5 

iiiliiiiliiiiliiiil 



Inches 



^i|. 

2 



7 8 9 10 n 12 13 14 15 mm 

||||||l|ll|l|ll|ll,ll[ll,ll|ll|ll|lljf 

3 4 5 



1.0 



l.l 



1.25 



1*5 
|5.0 

IS6 
'iiif 

is 

11114 lA 



1.4 



2.8 

14.0 



2.5 



2.2 



2.0 



1.8 



1.6 




MnNUFflCTURED TO nilM STfiNDRRDS 
BY flPPLIED IMflGE. INC. 





'^*'::*'r,M'?,|£^C 



Na '■■■■i** 






V' ■'■ /■ 



3ur 5fentlic^ett 



Priifirng iti Sdittlfr 



tm 



1 

4 



i^Qtttd(t(^ett ©^tttttafluttt $u ^auiiii^ 

JTloiitafl, beri 28. »fluflu(l 18^34, 

labet crgebcnfl ctn 
Dr. ^ttmann ^iebalbt, 



1 

f ; 






y| 



3nt)alt. 

1. De emendatione Manilii. SJom ®l?mnaftaUeI)rer Sretter. 

2. <S(^uInad)rt((ten, 9on trm Dtreftor. 



^amnt. 

(Bebrucft (ei ®uflao ®roic. 
1854. 



f^^' 




.|i|j'1 



4 

1 



*: 



A 



De emendationellanilii. 



09« 



Particula prior, quae esl de codicibus. 



^ f 



\ '/ 



Uui iioc saeculo unus, quod sciam, (iedila opera in Manilio, quem uulgo ferunl, emen- 
dando et explicando elaborauit, Fr. Jacohm, cuni plurinia leliciter restituerit, haud ita 
tamen rem absoluit, ut in quae dcnuo inciuirant, non habiluri sint, si qui erunt huius 
poetae interpretes. Qui uelim benigno uultu excipiant mea quantulacumque Manihana 
connnenta: nam certa quidem nec potui, nec uolui: sciUcet in eo poeta res agritur, in quo 
»si se non omnia celant, satis est.** 

§.1. De archetypo. 

Ante hos mille annos quum in regno Francico litterarum studia post diutinam obli- 
uionem resuscitarentur, unum supererat in Ulis regionibus Manilii Astronomicon exem- 
plar, ex quo omnes, quolquot innoluerunt, codices descripti sunt. Constitit id exemplar 
schedis mininum Cll', in quauis scheda quadrageni bini aut quaterni uersus iitteris ca- 
pitalibus, id quod non nullis indiciis conermatur, fuerunt perscripti. Is Iiber cum longo 
situ corrosus ac laceratus esset, factum est, ut quaternionum compagibus solutis, dum 
apographa conQciebantur, haud paucae schedae a sedibus suis aberrarent. Ita m tertio 
quaternione scheda secunda et terlia locum mutauerunt (L. I 355 - 99 et 4(K) — 4423; 
idemque accidil in quarlo (I. 529 - 66 et 567 - 611). Sed maiores turbae in L. III. et IV. 
inciderunt, ubi septem schedae Ubri quarli (10-312) in librum tertium (ante us. 400) 

immigrauerunt. • uui. .u . 

Ex hoc igitur codice, quem archetypon dicere solemus, asseruato in bibhotheca aut 
Remensi aut Carnutensi, unde per mutua commercia multos Ubros in Gemblacense mona- 
sterium allalos esse constat, nostri, quotquot adhuc accuratius collati sunt, ad unum om- 
nes deriuati sunt libri. Atque eorum tres, Gemblacensis, Cusanus, Lipsiensis, scripti sunt 



4 



i 



i 



X'- s 



i 

■'*• 



i 



- 2 - 

ante renascentium lilterarum saecula, ceteri Vossianus uterque, Parisinus, Palatinus, Oxa- 
niensis saeculo fere quinto decimo, quo tempore Astronomicon libri a uiris doctis lectitari 
et emendari coepti sunt. De Italicis libris, quos Jacobus in praefatione enumerat, certi 
quidem nihil constat, nullus tamen eorum ultra saeculum XV. ascendit. 

De his quos dixi codicibus, nullum Vossiani secundi simplicitatem* attingere, celeros 
doctiores alios, alios rudiores interpolatioues proferre, hunc, nisi quae omnibus libris anti- 
quiores smt, habere nuUas, uetustumque exemplar fidissime exprimere, Fr. lacobus iudi- 
Zendenr "' ''' '""* doctissimu uiiu cur mihi dissentiendum esse putem, sequentia 

§ 2. De antiqua codicum familia. 

Quinque illos codices, quos primo loco enumeraui, cum ab uno eodemque fonte licet 
per dmersos apographorum decursus promanauerint, antiquam familiam nuncupo: cuius fa- 
mdiae quot el quae sint genera, per uaria uel similitudinis uel dissimilitudinis indicia iuxta 
apposita uideamus. 

1) hiscriptus est Cod. Cusanus „Arati Pkilosophi Astronomicon Liber primr^ IndpiL 
Prehbalto.^^ Eandem inscriptionem in fronte gerunt Lipsiensis, licet in rasura, eandem 
Vossianus pnmus. Gemblacensis liber quamnam olim habuerit sub rasura inscriptio- 
nem nescimus. Spatium quinque fere linearum inscriplioni relictum erat; hodie in 
rasuraduabuslmeisdocemurlibrum D. Sherburno commodatum esse a. 1678; sequitur in- 
scnptio /' Malius poeta saeculo XV. indita; denique librum a Daniele Papebrochio 
restitutum esse a. 1693. lam cum quattuor hi libri, id quod statim probabitur, simil- 
Iim, smt mter se, haud improbabilis est suspicio, ne Gemblacensis quidem aliam olim 
fuisse mscriptionen. Quae cur erasa sit, alterique illi, quam attulimus, locum cesserit, 
haud .bscurum m.h. quidem uidetur. In codice C. in pagina uersa schedae Maniliana 

s. r ?Tr '' ^"'' P'^'"' "''"' '■'"''^ '''^ ^''' ' '"«»» recentissima notata 
sunt: „Htc hber non potest antiqui arati esse qui fuit tempore Antigoni et Machabaeo^ 

nm, utpatet htc ex sepHmo uerm quia auctor fuit tempore A^u^ti, sed fuU Marc 
{mrcellusy Haec quamuis idem scripserit, qui miscelli codicis indicem confecit 
sunt tamen msubidiora, quam quae non, ex parte saltem, aliunde quaesiuisse, Marcelli 
nomen, Palmgenii puto, de proprio penu addidisse videatur. In Lipsiensi verba A 
ph. A rasurae inscripta testatur Jacobus (praef. ed. p. VII.), qui uelim docuisset' 
«tne hoc a prima manu an a correctoribus factum. Ut nunc res se habet, Lipsiensis 
IpI ''';'''^^'l P^«"« est, ut neque utri antiquae familiae generi adscribendus, 
neque an uUa ems habenda sit auctoritas, pro explorato haberi possit. Voss 1 ean- 
dem mscriptionem a. m. pr.; exhibet tamen a manu sec. Marci Manilii et in'mar- 
gine ad Caesarem Aug. - Ab his Voss. 2. eo recedil quod inscribitur Marci 



MalUi equom Astronomicm (Huo oct. quirino aug"; addit Lib. lll. Marcii MalUi Boeni 
oMtronom. Similem inscriptionem Ilalici libri exhibent, quorum unus pro Boeni sub- 
stituit Boeci. — Ut igitur redeam ad illud, quod modo dixi, rera ita se habere exi- 
slimo: Codd. C. L. V. 1. et pulo G. a. m. pr. Aralum exhibent auctorem, Voss. 2. 
et Italici uel Mallium uel Manliura uel Manilium. Oni quod addunt: ad Caes. Aug., id 
coniectura assecuti sunt ex L. L us. 7., quod auctorem iiel Manliura uel Malliura uel 
Manilium exhibent, id item coniectura natum puto, cum sciUcet Arato aUud substitu- 
endum esset nomen: qua in re aut Manlii mathematici, aut MaUii (Theodori) noraiiia 
uUro occurrebant. Cui quod addiderunt Boemi (Boeni, Poeni, Boeci), meminerunt, ni 
faUor, Boethii; quod nomen uariis modis deprauatum esse scimus. Hinc facile intel- 
iigitur, quae nostra sit de archetypi inscriptione opinio. 

2) Post L. I. 186 (ed Jac.) „Idem Phoebus eat" inserunt V. 1. 2. uersus 690 — 92; C. 
uss. 692- -94 (qui bis hos uersus habet et post 186 ei post 691): suo loco exhibent 
G. etL. a. pr. ra., nam a correctore iidem ad us. 611. in margine adscripti, post erasi sunt. 

3) I. 226. suo loco habet unus G., Jransponit uersuum 226, 27, 28, ordmem L. adpictis 
literis d. c. b., eumque referunt V. i. 2. C.« (Jacob.) 

4) I. 377. G. stib quis inuia nobis. 

5) I. 808. G. omitlit notandum est. 

6) I. 833. deest in G. 

7) II. 902. uersus dimidiatus in uno V 2. «per tanta pericula mortis.'^ 

8) III. post. 6. in uno V. 2. sequitur: „iVofi coniuraios reges Troiaque cadetUe," celeri 
exhibent eum uersum post 37. ila : non ad curatos reges Troiaque cadentes. 

9) 111. 188. „a sole ad Imam numerabis ordinc partes^^ in uno est. V. 2. 

10) III. 200. ,/M/^ejw" exhibet unus V. 2. 

11) IIL 399. seqq. in quattuor post L. IV. 10 — 312, in uno Y. 2. suo loco ueniunU Cer- 
talim notatns est error a ceteris; bis in G. (a manu saec. XV. et saec. XVL), item 
in Lips. Cod. C. quae ad marginem habet a. ra. pr., ut videtur, apponam: „Wc maie 
est ordiriata locutio, sed siuis eius ordinem rectum repperire memenio eam per ordi- 
nem alfabeti quaerere quo eam denotauimus, post hunc enim uersum „Vicino tribuai 
p. c. L /." debet quem inueneris posi sex folia B littera denotatum. inde licei (mde- 
ticet) istum at q. noctumis f m. ^« Cum B littera nusquam appareat, uersus autera 
„At.q. noctumis" iam post quattuor columnas, (binae enim, septuagenorura unaquae- 
que uersuum in quauis pagina perscriptae smit), sequatur, apparet librarium ea uerba 
in margine eius quem describeret Ubri inuenisse. 

12) IV. 312. omittunt C. V. l.B 

13) IV. 731. 32. exhibet unus V. 2. 

14) IV. 746. omittunt C. V. 1. ^^ 




- 4 ~ 

15) IV. 776. V. 2. ita habet: „Qua genitus Caesarque meus nunc condidit urbem;'* G. 
et C: ,,Qua genitus cum fratre Remus hanc condidit urbem/' De L. et V. l/apud 
Jac. nihil inuenio. ' 

16) IV. 12. unus V. 2 habet: ,^agni pars maxima coeli et ratis heroum.'' 

Haec fere sunt in quibus inter se dissentiunt libri. In aliis plane conspirant, ut inhis- 

1. post. 356. sequuntur uss. 400-442 in omnibus. Errorem Cod. C.in margine ita 
notat, ut manus sec. adscripserit = In poenas signata suas. 

2. post. L. I. 529. sequuntur 566—611 in omnibus. 

3. Lib. II. 952. omnes versum dimidiatum exhibent „et finem retinet uitae.^' 

His igitur indiciis adducor, ut duo antiquae familiae genera statuam, priori Gembl. et Lips al- 
ten Cus. et Voss. 1. adscribam. Voss. 2. eidem generi tribuo quidem, sed diuerso apoL- 
phorum mteriectu promanauisse puto. Quod stemmate delineato mehus intelligetur: 

Archetypon. 



Exemplar generis L 

(Litterae minores, distinctiones in uersibus 
mediis additae. uoces interdura non diuisae.) 



Exemplar generis D 



Gemblacensis. 



Exemplar, 

in quo erant in raargine III. 399 
uerba supra exhibita. 



Cnsanns. 



Lipsiensis. 




Vossiann^ I. 



Yossianns n. 



§. 3. De codlcum Gemblacensis et Vossiani 2. fide. 

r • .. ,..,m Manilii emendationem Gemblacensi et Vossiano 

Reliquos «bros "'«-^ -"""^;™ " "J ^o praestantior habendus, c«« oUm 

2. unice «i.i certissimum s.t 0~ ^/^'J^^i „„L™ opinione maluit recedere. 

« nemine disceplaretur, Fr. Jacobns «nper « — ' g ^^^^^ inspexerat, 

Ouod muUi tacitis puto — VStrrLS^^^^^^ pe« po-, - ipse 

neque accuralam eius notitiam ex bcaugen 

eum librum BruxeUis perlustrarem, mihi persuasi. 

a) De codice Gemblaccnsi. 

Cermina Maui.ii i« codice — . " J^t^.^^L^r^^^^^ 
,„ae n„«c ..uidem i« fronte posita ^V^^^^ "'^T UceT tenuia etiam«««c com- 

l capituia .itteris ^^^'"^ S^s^^^^^^^^^^^ -"•"" """ " 
pareut. Eodem modo mscnpta est P»!e«sis mo«asterii librum olim fuisse testautur 

..0«. Carrio apud se habeba, e n«ma,ter«, <!^"J;^^ .^d puto inem.te): 

Codex scriptus esse Pe^hibetur saeculo XL ( J •a™en « J ^^ ^^^ ^ ^^^._ 

sigiae rarae et fere eaedem <.- /" ^J^;;^^'™ ^^^^^^^ sunt, a scbeda „«de- 
buit. Ab iuitio i« quams pagma "'een. smguh « J^ ^^^^^ ^^^^ ^^„^ 

nuinquagesima cm. 96). ucrsus mcem "•";' „"^/, f^j ,J„,„tiae quaedam scribendi: 
recurrit, ita ut duo librarii se excep.sse ™f ''■^^'•.'»^„^,;;;''„7^ ,^, Arco, Uttora). 
inuenitur a scheda 65. idcirco, . scl.eda "^^^^^^^^^^ scripsit, dignosc«.tur: 

Praeter manum primam, quae et.am «/!» "^s *,^^ Q"«e quWem . 

pHore aut «on ^^^!^^^ ^ ^^^Zl^^ ^ et si«g«.a cpitu.. .«ae 
b) manus rec. saecu.i XV., quae et t.iuium .^_,„„„e i„ jequentis pagiuae fronte, 

ia,„ i« contextu erant, Utteris minor.bus -^^^f^ZZZ^r.\.X.cKZLx,^iAm. 
notauit, et subscriptionem .ibri pnm., "^•^' J^^J^^T.rtio .oco pono manum re- 
ReUquorum Ubrorum subscript.ones sunt 7"";^,^./ ,,„„. Lib. il. 952. „mor% 
centem XVI. ue. XV. exeunUs saecuU, quae ^^^'^"^11 , gog. «ddidit „no<a«d«m 
U^a^f^ L. .. 377. i« margi«e ^'f^^^^-^^^J^J^^ «.ainem noUnit, iU. ut do- 
^,.« ,v. 414. „iam ««», obUf eadem f ^"^''^f ™ "^^^^.^.aat. Siquidem eae lectio- 
etam neque critice artis <-.P-'™ f '^^^et^ t^^^^^^ -.«««s occumt, 

„es i« primas edmones .mm.g««erm^B^p™e^ J^^ 
quae (L.V.287.) .dscnpstt: „fli qmiupie uersrn v,, 



l^ 



Oui eo codice praeter Benlleium et Scaligerum usi esse perlubentar in inscriplione 
Sherburne et Papebrochius, quem inde fruclum perceperint nescio. Reliqui „ero qui ad 

ouT ,n^ ' M T™ "■"""' ^™""' ''""""'^ *^"'"'™"'- «««"e de c„ is iudicabit, 

»e mi?„b '! ""'"' '■"''""'"'* ""='"•' '" '^•"' "«« ™«"™ "^»' -™™. neJ 

penmtht obscura poetae memoria, in quo adhuc grauissima fere ignorantur. Nostra eitur 

m s.nguhs subsiste. disputa.io, suadente ipso poete: ^in,ula,„e T sun,nu, pr^ £" 
ctsse prtora,'^ ^ ^^^'^ «*»u» 

es. pe^pLssT™ "" "'""^' ' ''"*"' •''""'"^ "^"^ ""^ "^"""^" "">' "'^"* 

corpore c«rpi«. 1» Gembtacen^ hoc uersu induclo alius superscriptus eral: algj eliam 
toto ^ngens corpore corpus." Rasura nuUa esl. Habet G. haec: „di,Udit. i,q. (uel atque) 
et iamtoto ingens corpere corpus explicel." Qnm lectionem dubilo interpolatamne dicau, 

"TC"*" "*'"^'''- ^""'" ""^ ^"""•^"" '" '""™"'«''"> ophiucbo sane conuenit. 

rnrr B^/ ^; r^" ""''""" .9'""* '^ /■«''»^° »««*•" Addil Jacob. : „mundi omnes. 
corr. bentl. AlUer Gembt.: cui ~ ingeniose-" 

s^^zr^TyuT" '''"' ' '""' "' ""'""■' '"'^'- ''^^'^'"" '"'^^'''^"■'•"'^ 

ib. 397. seqq. Subsequitur rapido cmtenta Canicula cursu, 
qua nullum terris uiolenlius aduenit astrum, 
nec grauius cedit: uecors dum frigore surgit 
[400.] ac uacuum solis fulgentem deserit orbem. 
1399.] Sic m utrumque mouet mundum et contraria reddit 
Ita «ersus uarie tentatos exhibui. Jacobus. Cui de .ransponendis uersibu,, 399. et 400. 
assem,or. Codd. haec habent: us. 399. «. horrida G L. nec karridu C. nec hordum V. ,2 
saemt unus G. C„<Verte in,erpolatus"J - us. 400. omnes haec pro ac. - Ut uulgo con- 
st,tuu„,„r, mep.a tautologia laborant, quare Bentleii obelo notati s„n.. Facile in.e J.ur 

:iro,:"r stjcr-" ^"' ^- "'- -^ -"^" — -- --^ 

nunc horrida frigore saeuit, 

nunc uacuum solis fugientem deterit orbem 
Ita reuera reddit contn,ria: uacuus orbis eo est, quod soles fugit, cf . Libr. III. 64 1 • 

ib. 474. 6/ g«o dara magis possis cognoscere sigtm- ^ quo unus G ea: conkctura " 
quam tamen Jacobus recepit. Vide Lachm. Lucr. U. 471. ' comec/ura, 



— 7 — 

# 

ib. 629. ,,nec cadere tn terram pendentia sidera codo.'' terram G. C. L.; ea(ief» m 
terra V. 1.2. Jacob. «tinde conc/iido," inqmt ,,casum quartum ab interpoUUore uemsse,^ 
Uulgatam tuebitur, puto, Lib. ill. us. 50. „undique pendentem w medium.^' 

ib. 685. „e< paullum ab boreae gyro sua fUa redudt^ ^Ad omnes; gyros mms (,. 

interpolatus.^ 

ib. 755. An maior densa steUarum turba corona 

conuexit fiammas, et crasso lumine candet, 
et fulgore nitet collato clarior orbis. 
Ita G.; etenim quod Jacobus refert extare in codice confexit, addi^ue r>densat omnes^ 
in eo fallitur. Ne litterulam quidem mutandam censeo; Lucretius in aUa sed siniiU re 

iisdem uerbis utitur: . «./.v,*.. 

et quaecumque magts condenso conctnatu 

exiguis interuallis conuecta resuUant (JLi. 100). 

Lib. 11. 9. cuiusque ex ore profusas 

omnis posteritas lances in carmina dixit. 
RcUqui: profusos — duxit. Lances cum corruptum uideatur, Jacobus addit: ^profusas 

G. ut indolem uideas.'^ 

Nondum de hoc loco certi quidquam statuere audeo , qui nesciam, quid sibi sumpse- 
rit quid reHquerit audendum ManiUus. Huc refero, quod non semel Graeca ita convertit, 
ut'verbo verbum reddat. Ita dixit [Lib. IV. us. 635.J ^Aegypti Cypros puJsatur fluctQms 
omnis- imilatusEuripidea: ndq^ov ^\ aV eWoWfiot fiaQ^aQov ^totatiov Qoal xa^^tgor- 
cv ^voa&Qoi, (Bacch. 404. Dind.): quod quo iure fecerit, uideant mterpretes, qm aut 
ndwov corruptum iudicarunt, aut norai^^ ^dQ^aQOv de Oceano interpretati sunt. Porro: 
te Meleagre, colunt flammis habUantibus ustum- (V. 176.), ubi Voss. 2. haberUdms uul- 
gato errore; exprimere uoluit t^ oUdav ^pkoya; ibid. us. 476: r,docior in urbe sua Itn^ 
guae sub Hore Menander, cui (codd. qui} uita ostendit uitam, chartisque sacran^t,^ ubi md. 
ScaUg ; «Micina ripis- lliyris (IV. 690,) dicitur, quae graecis naQaxtla est; uti Pnscianus 
Perieg.803.et 818. „«icmapro/imrfo« tnv naQoklav siue rijr ^^«Astat; satis mscile 
conuertit. Omitto alia, quae aul leuiora sunt, aut aliis quoque recepta, utquodestLib.il. 
860 „uinct7 enim natura: genus legesque ministrat;^ i. e.natura loci xpatTtow B6tiv; qua 
ratione Jacobi correctione non opus est. Sed illud plane mirum est. quod uocem iitcft«, 
eo sensu, quo graeci utuntur n^tayv, secmido casui imixisse uidetur. Codices certe omnes 
uersum 534. Lib II. ita exhibent: usque adeo est hominis uictus. Quod si possit proban. 
uide an non idem reponendum sit in uersu: 

741. Lib. V.: Sunt stellae procerum similes, sunt proxma primis 
Sidera, suntque gradus ac lumina uicta priorum. 

i 

[6. el C. gradus atque omnia uicta porem.] 



- 8 - 

.,i JTvT*^'' ""''" ""''" P"''" ""—" "^^' 'Ol^VQov tieyclXa^ de.W Ou«e 

l: • ^r —:■.=: rr :r -^^- — — --- 

J..d. us. 19. „B.c versiculus interpolatu, est m Gemblacensi: guigue etiam iuris cultus 

.b.d.us. 108. fl«ce«rfe^ deus atgue habUal, seque ipse re<pUrit - ^' 

lAleque tamen ita est Mamhanum, ut aut altera structura non occurrat a..i ,.h; ^. ; 
expungenda sit. Accedit quod Manilius, cuius uersus elegrteTor ^ ZZ'^ 
ertam legem aflirmo, i„ carminibus tales, quales plurimas ei obtrusi, Zbus ,t ,i 
s.b. non perm,s... Unum quod sciam syllabae in consonam, quae e 1 S 

.amquam de L quojuf Zl: ^^ ^^^^^. Z^ Z "^^ t^ 
prae^erLachn.anni obseruationem, quae est in Indice leC. Berol. 1848 p 5 Nam Lb H S72 
..cUnat «cne^ Jacobus coniecit; ibid. [495.] ^uertitr. i„ semet Z« (L.^ V ") re- 
cepu .dem; habet tamen G.: in semet uertunt oculusgue (appicto mend e signo) sib e 

w6eOT« (1,292.); consona s duo a codd munita- [ih i 7 ^«„ • • «/ ^**" 

,„ , . . , . muniia. LiD. l. 7. e/o^ ammum uiresque facis ad 

/««^ ca^<fa,« ,„ quo Lachm. CLucret. 17,385.) ^excis" emendauit; et 151^.876.,^««^ 
f,mbus excanduu ^gnit,. aetker;^ i„ ,„„ restituendum puto: ^MiUbus „0,^117^ 
Ze I T'1'" "^'*"" - '''"" ""' ^^' ^"•- •"• -• '88. ,a s:,: ad ,una,n JZ2s or- 

seluT-^" ""' '""''"' ""^'^ *' '■^'"'^™ ~'' ^- 2- -'- ordinem 
in G.^^sfjialtT"'" *""'■"" '"^"' ''• '" ^'^'•'"'""^<'-'' Fallitur Jacobus, nam 

„,.ih.;!''J^^'- '"""'^ ?"■" *"'"^ '"^ ^erpo/aftVme G.« Nos hoc Untum inde didicimu*. 
quibus iillens apographon scriptum fuerit. 

III. in. In noua surgenfem, maioraque uiribus ausum 
nec per inaccessos metuentem inuadere saUus 
ducite Pierides. Veslros extendere fines 
conor, et dignos tn carmina ducere canlus. 
Ita uersus exhibuit Jacobus, cuius uerba appono: u. 2. inuadere omnes. Et uterenlur 
ah. verbo sm,pl,c.. Cexhibet scihcet unus G.) - u.4.etdignos omnes. inriZZZ 

*) Correctio est eius manus, quam secundam supra diximus. 



- 9 - 

^ V 1 Carmina sunt poesis , quae in 
„. hiatum exin.ere.. - .» cannine L. J; «» "^/J;, ^ <^ ducuntur." Wro- 
dignos cantus uocalur. Non m.nus -^«'f; «"^ J,„„, >„ G. non esse «n^. 
rum doctorum coniecluras om.Ho. lUud sal.s m^ ^^^^^ ^^^^ ,„^,^„0, 

ed, quod iam Scaliger ibi ^^'^''-^;. 'f^^^J^^^^TZ.mre dicuntur. LucreUus cer^ 
uocasse putemus, qui «t pa.res fil.os .U ~ ^^ ,„^ „,, „,« i„surgit, it. Nosier 
non ila humililer dc suis ^e"'"- ^ed «' ^'^^^''^iribus ausum se falealur, uide, ne hoc 
saepe per humum quasi rep.l. Qu. cum .na.ora u. .^^^ j„„„ «l 

uerissime de se praedicauerit. Ac --J''^"^;.!, ^/^, „on i,a magnifice de s. 

ornau carmina conueniant «rgu-^^^^^^^^^^ ^^^ .^ ;J„„„ ^„,^^ uersibus sexag.nt. 

senlire. Audiamus ipsum, ub. se accmg.i ,y 43, j 

aecantandas. I.ctoHs Uedium^Hoc -- -P^^USe.e referre, 

ll partis iterare queat, U>t disure summas 

r;:rcx:crrr.:^^. -.--'• 

'" "^TGeir c:r — rlTe;— persan.s^ no.s 
^ uex— , ^^^^^^^-^^ .Spedestrem sennonem refugere ueU. 
uidemur. Jam m eo esi, ui rci 
poeu. Sed -iperato -in.y-g;^^^ ^^^^ ^^ 

IftreHt ma«,r. »ec parua est grat^ nostr, 
oris, si ta,uum poterU si^nare canenda^^ ^^^^^ ^^^ ^^ ,„^ 

hoc estreterre argumentum ~s <1- '-^^^^^^^^^^^^^^ ^^^ ^, ,.„,, ,^ 

u . 39. seqq.) Deinde u, V^^^.^^^l^^^^^J"^^^^^^^ poesin in dignos cantus vocbc 
unquam de se poeU praed.camt: ego »"^"^ J"» » „„„ ^^ eo, qui uiribus ma.ora susce- 
Snam re dignos? digni scilicet, q«. — 'Jfjlrf pi«„e euertuntur. Tali. cr- 

■.■■"."■••• '<-%".,-:.r-,n:= ;";:r.-.^^^^^^^ 

tot dicere summas, perque ar» partis). paruas V. 1.2.t. 

reliqui, quia omnes hos uersus u 



^l 



— 10 - 

quatur, aut prima uox sit composita, aul pronoraen uel praeposilio quae metathesin asper- 
naiitur. Inde quosdam uersus eicio, qui quidem omnes a sententia, nec solum a metris 
laborant. Libri I. uss. 385, 86. spurios censeo, qui ex eodem fonte repetiti sunt, unde pro- 
siliit Libri IIL us. 776.; item uersum 444. y,axem quae mundi stridentem pondere torquent; 
axis noK torquetur, y^quia motum non habet uUum^ (I., 2823; j^nec uerH potest in 
ipsum^ (I. 290.), nec mundi pondere stridet, quia »wec graue pondus habet, quod omis 
ferat aetheris alH.^ (L 286.) Uss. L, 453 et 666. Bentl. eiecit. In libro U. us. 113. ualde est 
suspectus (uid. Jac); uersum 486. ^audit se, Libramque uidet'' — otf aliam causam tolero. 
Uersum 567. uarie tentatum ita scribo: Piscibus exortu uicinus aquarius urguet. Restat 
unus us. 628. ~In tertio libro si persanaueris facili transpositione us. 41. (oris, si poterit 
tantum signare canenda), restabit, qui regulae se subtrahere uideatur, unus (664). ^man- 
dant et sulcis Cererem,^ in quo tamen traiectum et encliticae uice fungitur. — In quarto 
libro restant uss. 442. et 448., nam us. 549. lectio uariat. — In quinto us. 236. „Crater ai^ 
ratis surgit caelatus ab astris'^ — codd. omnes habent ceteraque; corr. Scaliger abiecta 
copula. Rectius fortasse scripseris: Cratera auratis snrgens caelatur ab astris. Uersum250. 
spurium pulo. Restat unus u. 482.: Ibit personas, et turbam reddet in uno. Uides paucos 
admodum uersus reiictos, qui regulam subterfugiunt. Quam quidem licet exactam non 
dixerim: scio tamen suas sibi in carminibus pangendis leges Manilium statuisse, in quibus 
cum optimo quoque poeta consentiat. Haec ut tibi persuadeam, paucis morabor. Termi- 
nationem uersuum quae fit monosyllabo, non adnfittit, nisi ea conditione, ut uox ista sit 
aut pronomen se aut copula est, quam cutri praecedente uoce collisit, quod cum plurimis 
indiciis cognosci possit, exemplis a Lachmanno (Lucr. pag. 200.) allalis certissimis parist. 
Jouist (Lib. 11. 427; 491.) quinque non aeque certa addo: tantundem proximus iUist (L 593.); 
perpetuast neque enim sedes — retinetque (III. 105.); uictus in Andromedest (V. 572.); iUa 
putris turbast. (V. 673.; codd. turbat); Quanlula praeda maris quantHs (V. 592; de quo ut 
dubitem, facit Lachmanni praeceplum Lucr. p. 67.) Terminationem, quae fit per ionicum 
a minori nisi praecedente monosyllabo non admittit (uide Jacob. indic. s. u. metrica; qui 
consulto praetermisit Lib. II. u. 762: quae nisi constiterint pHmis fundata elementis); uocem 
quae iarabo continetur non elisit nisi bis cum colliquescente est,' (uid. Lachm. Lucr. I. I.); 
caesuram nusquam neglexil; nam us. L 194. Lachm. emendauit Lucr. VI. 1067; eum autem 
qui est L. III. 604. ^tertia forma est, et summo iam proxima coelo,^ ita puto refingendum : 
terHa forma venit, summo i. p. c. — cf. uers. 607; uenit pro est, frequens in Manilianis, 
quare codicum lectionem retineo Lib. IV. 830., ubi munitam ab omnibus libris uocem edi- 
tores expulerunt: 

• Subducitque solum pedibus; natat orbis in ipso, 
et uenit oceanus, pontnm sitiensque resoluit, 
nec sese ipse capit. 



} 



\ 






- 11 - 

nrhi, i e terra in mare mutatus el inundalus ponlum quasi minuil Ccf- 3- 6390, 
Orbis, .. e. terra, '" jjj,,^ 4^^^ „iih„ ^. 54O. ^lcmta 

fame, animumgue cft. tam <hra "'P^'"^''J _ ^ ^;^ .-^ ^^, .jbi eonstat, ne- 
ubi neeatio ad utramque uocem subaudienda est. — in n s igiiur sai 
uui negdiiu -1 . , „i dixerit migrarenl, fibras correpta (I. yi-, 

irliirens ceterum in uocuin mensura, uipoit qui u.a . » . . „„j„„j„_, .,. 

fl 78 V Prop<mte producta priore (IV. 679.); oontra et trtguUa, si hbr.s credcndum est 
Isll u^Za ™.a. Quos tamen Jacobus protulit: ,m ca«cro genUos capncorm fe- 
nostns "1"™ «""«P'»- " g ^^bebat semina quod uerum dudumque est re- 

mina taedunUU. 547.),' Cunus scmcei u. uuu.-u». -i :„i,,ria Mo- 

Itum) et ^quae cum ter cenlum et quater uicenaque comteut 011,419.), h.s '™-'"« «^ 
2 Sla esl Sed quae ultimo loco attuU, ea aut emendent aut excusent, qu. Mamhum 
"!r wusto noru sse sibi persuaserunt, quod mihi quidem dissuadet uel unus uersus qu. 

„lm h e ■onmia pro eo qui nunc est, poetae habitu sa.is incerta sunt: nego acobum 
r: ^:, ^^ Lum l,em c . .^. cet. tanquam^^^^^^ exb.beret^ 

ror^rirp^uS-r'^^^^^^^ -> ~ « 

al cIn.r"ndignos dici. inLrmine, siue poesi, quae proprium ornatun, et decus .ffemt 
quos canius uia g ^^^^ specoso. Repel.t ean- 

argumento haud "\^^ ^^''Jll^tTuela lecun<Us, aurogue atgue ebori decus 
dem sen.enliam us. 26. „Factle est, uenns aare u , „„r«inatum 

addere cum rudis ipsa materies «iteal.^ Quamquam ne s.c quidem locum pe^"«^ 
SmoZue Parisini cod. lectionem indiclos probo, neque, quae faciU.ma uide ur con- 
1^,'Senas. Nusquam enim Graecos se auc.ores sequi professus est Noster, „e- 
qu? ta pu.0 esset professus. /«Wjuos autem cantus iam Bent eius spreu.t. 

b 659 Jacob haec apponit: ,partitur (paritur V. 2.) foedera ducem V. 2. C L.) 
SuspL" uM .aterrquam quod uu.ga.a et G. ^f^.^^^fl^^L^^^^ 
aer ad hunc locum haec addidisset; rpari am foedere ducU. G. duc^ recle. Ka e.^o 
Lmia ce«.' odoratus est i„,erpolatio„em. Sed G. appicto mendae s.gno: partU^ foe- 

'"■" mW 282. ubi recepit G. codicis leCionem addit idem: „Sed liberius rer.ctum puto.» & 
uJl!n''.SLquemLigem,uoua,iquemy,mecati^^^^^ 

1,. fldem tamen induci se passus est M. Schmidt; qu. iMuetz. Ann. 1854. 1. 94.) 

ab^alZZlre Cauum^ coniecit. Aliam certe mutandi causam men.e non assequor. 

,'dt. scnberdrJ^^um recurrit L. V. u.62.; casuique i.em .ribuimus, quod .n loco simil. 

":: Hhtri" errauit: „cum suspens,. eat PHoetus cursumque reflectat k,. ^uc, «,.- 

'" llTsJkCLTrL. Cod...*«^.,*.fc^interpo.atusG.. H.bet**ased 
stigmate apposilo, ut sit dilcis. ^* 






— 12 — 

Haec fere sunt, quibus inductus est Jacobus, ut Gemblacensem codicem interpolaturo 
esse sibi persuaderel. Quarum interpolalionum aliae scribendi uitia, qualia in his libris 
occurrere solenl, aliae sunt libris omnibus communes, aliae denique non interpolationes 
sed uerae lectionis sunt uestigla, quibus aliunde sisti debet sua fides. 

Neqiie in hoc se continuit. Qui cum in editione lectionis, quam dicunl, uarietatem 
selectam exhiberet, Gemblacensem uero codicem non potuisset inspicere, consentaneum 
esse dixeris, ut ubi ^omnes^ codices in lectione conspirare referretj intellifferentur , ubi 
tacerenl de Gemblacensi Scaliger et Bentleius, non nisi C. L. V. 1. 2.; plane omnes, ubi 
illi G. lectionem commemorassent. Sed in eo sibi non constat, id quod paucis exemplis 
ostendam. — Lib. II. 139. ipse ita exhibet: „sed solus uacuo ueluti uectaius in orbe liber 
agam currus non occursantibus ullis<^ additque : Mera tam V. i, 2. C. L. (in lioc superscr. 
uel umbrato curru quod habet G.), nolo cursantibus V. 1.2. C. corr. B.« In hoc affert G. 
tanquam interpolatum: is enim (cum L. puto) ita habet: Ttimbrato curru non occursantibus 
ullis^ ultima unice recte. Cod. C. non habet libera tam sed ubra tam. Non dubium est, 
quih fuerit in archetypo: Librato curru. Contra ad uersum 169. haec adscribil: vAmbi- 
guusque omnes. quae sint V. 1. 2. quissunt L." Scaliger uti par erat, simpliciter: ^Lege 
ex G. cett.\^ in quo uersus plane ita extat, ut exhibetur a Jacobo. Lib. II. 479. „possint 
omnes; corr. B.« Sed G. aperte possent. 

Itaque ut libri fides melius perspici possit, afferam eos uersus, quos emendatos pe- 
tiuerunt ex eo Scaliger et Bentleius, simulque addam nonnulla quae eos effugerunt, aut 
ab iis spreta sunt. Habet igitur haec: 

Lib. I. 222. deficis — confundis. — 340. plumea. — 372. in borean. — 434. tortis. — 
646. utranque. — 650. terrae. — 661.teget et refert. — 734. infusumque. — 739. parente. 
— 826. fulgentque cometae. ^ 

Lib. II. 55. ffustarint. — 186. aestatis. — 211. rabidi. — 304. nati. — 329. computet — 

° t lii 

382. sex Cse' ut saepe e' pro ex). — 441. regis.— 518. ducantur — captentur. — 583. leuis. — 
635. saepe est et Cv^entleius corr.,^ fonte G. non indicato, ut passim alias). — 648. secat. — 
654. quodque. — 

Lib. m. 244. horis. (Reliqui oris procliui errore, quo tamen eadem uox nobis erepta 
est in us. 236. ita scribendo: y,quis possit credere in horas omnia signa pari mundi sub 
lege manere''). — 256. Is. — 327. ab omni. — 329. degrediere. — 386. et quibus excausis.— 
423. exuperat — id ducito (etiam us. 420. scribendum: detrahitor). — 488. summis. — 
589. turbabitur. — 602. duplicat tris. — 611. praecedil. — 677. mutet — mouens. — 

Lib. IV. 23. aut. — 114. meritis tanto fit gloria maior, quo. — 140. dotabil. — 148. fa* 
scesque per arua. — 174. aequo quoque. -- 189. at quibus. — 221. multo. — 245. munera. 



- 11 — 

299. nomen. — 318. trigone. — 398. gemmae. (C.) — 461. ter quinae. — 508. soluet- 
que. — 517. tergore ueyil. — 515. findens. — 646. borean (etiam C.) — 656. gemmantia 
(C.) — 661. Libian. — 765. tumque. — 906. erectus capitis. — 

Lib. V. 393. accipient sinibusque suis , peploque fluentis (puto peplique f.) 426. re- 
mus. — 570. isque. — 616. puella. — 663. nectent. (Bentl. nectunt). 

Ouibus, si tanti esset, haud pauca addere potuissem: sed ea inprimis elegi, in qai- 
Jacobus omnes libros in praua lectione consentire, editores correxisse rettulit. Alia Scali- 
ffer el Bentleius spreuerunt, quonim quaedam depromam: 

Lib. I. 358. In ueterem Perseus caelo quoque feruet amorem exilioque iuuet. — 532. 
in coelum uarias laqueantia formas. — 657. sed quaecumque uagae tulerinl uestigia plan- 
tae (cf. I. 360; V. 100.) — 865. posuit generaroc cometas (puto: ,,ratio praebenlis semina 
terrae tri uolucres ignes posuit generata cometaSf collato Justin. 4. 1. Ttnec non et ignibus 
generandis nutriendisque soli ipsius naturcUis materia). — 

Ub. IV. 2. Torquemurque metu. Suberat torquentique; littera una erasa ante q; n 
iunctum cum t et sigla ur imposita. — 28. in capitolinos anxissent flumina montes. 
Fuit olim sanxissent, n lineola appicta in u transiit non semel in codice. Inde 
ceteri auxissent. Fulmen et flumen confunduntur Lib. V. 217. (puto: ceu sunt uel sint in 
fvlmine cuncta.) 

' Lib. V. 74. spumiferis. — 104. producere. — 146. cultus (om. que; etiam C. non habet 
uultusque, sed uultus. — 195. luxuria. — Idem C. Tacet de reliquis Jacobus , qui edidit 
liixMriac.Scribo: Juxurietquiaterraparum.^ — 219.restinxerit. —220. finget. (stringitC.) 
— 225. reliquit. — 231. sub (C.) — 370. (omnes omittunt in). G. altiuumque. — Haud scio an 
quid lateat aliud (altiuagumque, uel altiliumque). — 371. fluent. — 373. nitidos clamare. — 

374. dicere uina. (Uina pro lina, ut supra umbrato pro Ubrato: deicere omnino probo. 
Lina surgunt primum, tum circumfunduntur auibus. Deicere Manilius, ut protci/ 4.259. (G.)^ 
adicel. 666.; 4. 44, trisyllabos extulit, ut disyllabos eicit Lucretius, deicit Laberius; cf. Schnei- 
dew. Mus. Rhen. 1843. p. 637.) 426. remus - passumque notabit. — Locum coniecturis 
uexatissimum apponam uti lacobus eum exhibuit: 

424. Nunc altema ferens in lentos brachia tactus, 
explausa resonabit aqua, nunc aequore mersas 
diducet palmas furtiuus remes in ipso, 
nunc in aquas rectus ueniet, passumque natabit. 
Ad uarietam lectionis addo tactus et mersas exhibere praeter L. V 2. etiam Gembla- 
censern, ita ut hoc quoque loco C. cum V. 1. conspiret. Remus unus G., ceteri remis. 
Cur remes exhibuerit lacobus, non intelligo. — Vs. seq. G. et C. notabit; passumque, ni 
fallor, etiam C. — Passum notare, luculenlius est, si quid uideo, quam passum uel passim 



\ 



natare, aptiusque ad hoc natandi genus describendum. Etiam in uersu praecedente G. 
iectio: ^mersas deducet palmas furtiuo remus in ipso"' habet quo defendatur. — 

451. »nec dabit iUusum mores facit ora seuerae frontis ac uultus componit poiidere 
mentes.^ Unus V. 2. condere mentis. lacobus: „ea uarietas facit, ut uitia maiora subesse 
suspicer. Haud dubie in eo codice, unde L. et V. 2. manarunt, seuerae fuit.« Unus, uti 
dijd, Gemblacensis exhibet seuerae, uti Scaliger refert; C. autem manere, Uilium subesse 
mihi quoque uidetur, neque tamen iUud sub uoce pandere latere arbitror. Placet sibi in 
hac uoce ManUius: strictas pondere raentes I. 771; pectoris pondus U. 956.,protulit. Uide 
an legendum sit: 

facit ora seuerae 

frontis et ad uultus componit pondere mentes. — 
Ad sententiam cf. V. 105. „nec crede seuerae frontis opus signi, strictos in corda (coda 
. V. 2.) Catones." — 480. nunc tanto gestu. 

Dubiae notae lectionem addo, quae est Lib. IV. 759. potiri, - Hoc si uerum sit, uide 
num lungi possit ferocis poHri, i. e. gloriaris. Hinc totus locus ita foret constituendus: 

Phrygia, Nemeaee, potiri, 

Jdaeae matris famulus, regnisque Cregnique L. C.) ferocis 
Cappadocum, Armeniaeque iugis. — 
In his subsisto: quibus id effectum puto, ut aliquanto iniquius de codice lacobus iu- 
dicasse censeatur. 

b. De codice Yossiano 2. 
lam uideamus eum, quem lacobus plurimi facit, Vossianum 2., Atque eum quidem re- 
hquis tribus libris praestare uerique uestigia saepius seruare, haud sane negauerim. Unum 
exemplum appono, leue id quidem sed perspicuum: Lib. V. us. 637. Jacobus lectionis ua- 
rietatem ,ta enotat: ^Cyrros V. 1. L. C. dros V. 2.« - Sed addendum fuit: cyros G. CgyrosJ. 
Illud nego, tanti lectiones eius faciendas esse, ut ubique aut recipiantur aut ad conicien- 
impellant. Quod ut planius perspiciatur , apponam locos nonnullos, in quibus a reliquis 
dissentit. 

Lib. IIL 207. „Scorpion armata uiolenta cuspide cauda.^ Ita omnes; nisi quod V. 2. or- 
mati, inde lacobus armat uti Ego quoque Scorpion nominatiuo casu non tolero , quam- 
quam relictura uideo Lib. IL 213. Sed cuspide offendor; neque id curo, quod locis si- 
railibus, qui sane extant, satis muniri uidetur. quo enim similiores et ex solenni quasi 
formula repetitae fuerunt astrorum descriptiones, eo facilius corruptelae irrepserunt, ad- 
scnplis hic lUic, quos memoria legenti suggerebat, aliorum poetarum locis. Suspicor fuisse olim: 

Scorpion armata uiolentum conspice cauda. 

ib. 272. V. 2. aruUs pro amnis. „Ouod fortasse recipiendum erat. Aruis grauidus 
torrentibus (Nilus) rigat oras.« J. Haec non intelligo. 



V 



ib 635. fl«c rervm .talus eH unos V. 2. c pr. m. Ups. rerum conied eham Sca. 
Ceteri:' kino iierun. »Uu> ut. Situn, quo defendam non habeo, Ucel Scal^er recepent. 
Sed sub uoce iterum aliud quid latere suspicor. Pergit enim poeta: 
Hic rerum slatus est, Cancri cum sidere Plioebus 
solstitium facit et summo uersatur Olympo. 

Parte ex aduersa 6n.ma« (ita codd. omnes) capricomus inertem - cogit cett. 
Uides inertem misere pendere, quare Scaliger 6n,m«m merJem, Bentlei. 6ni»a« .mrftt 
exhibuerunt. Fuit ni faUor: Wc lerrae stalus est. De terra agit; nam ut. supr. aesUu. 
Lmporis messes et commercia descripsit poeta, ita in sequentibus terram h>emah tempore 
inerlem proponit, quo scUicet deserlus ager, clausum mare, cond,ta castra.- 

IV 421 unus V. 2. uasla. (reliqui: facta CharybdU), lectione safs commoda. Sed eo- 
dem loco monemur, ne coniectandi IU,idine abripi nos paUamur. Integrum apponam: 
416. Est aequak nUal: terrenos aspice tractm 
et maris et partis fulgenlia fiumina ripis. 
lU. G. et C. Csed hic habet partes^. His uersibus pacatus terrae marisque status de- 
scribitur. Num uerba recte se habeanl, dubito: aptius foret ,pacto faftenha /!«m«» r^ 
\ e. non ruptis ripis inundanlia in campos sed concesso a natura cursu fluenUa; sed po- 
test ltt.rorum lectio defendi. Inde pergit poeta ad contrana: 

Crimen ubique frequens, et Uaidi noxta mnctasL 

Et primum quidem de terra: 

Sic steritis terris laetis inleruenit arms 
ac subito rmnpit paruo cUscrimine foetus. 
Ila libri omnes, nisi quod Parisinus annus. Laeta arua eripi nobis nou patiemi^, 
quae quidem propriam terrae laudem continent; sed quaerendum ^^^^^^^^^^^^ ^ 
huic laudi nol Ac Bentleius quidem, anno spreto robig^nem substituit sterilem. tu, 
puto, non dubitabis, quin uersus ita sit scribendus: 

Sic slerilis torres laetis interuenit aruis. 
l)e ea uoce uide Lachmannum (Lucr. UL 917.) In uersu 420. retineo /-oefti. ob uerba 
paruo discrimine. Ut in laetis aruis, ita in mari ac fluuiis euenire solet: 
420. et modo portus erai pelagi, iam facla charybdis. 
400. Annua soUiciti consumant uota coloni? 
et quantae mercedis erunt faUacia ruris? 
Quae remus lucrum naues Martemque sequemur 

in praedas? 
Ua G et recte. V. 2. recedit; exhibet enim: consumment - sollacu, rwa O^» P"e- 
ler L unus G.) - sequuntur. lacob. inde recepit consummeni, solatia ruru Faliacu, m- 
Z slructun. non abhorrens a ManUiana diclione. Sed uersum sequentem UUerms refinx.t: 




mtmammit 



mrmmmintm 



iw^ 



IIM^^^^^^^^^^^^^ ' 



— 16 — 

jfQuo remis lucrum naues Martemque sequuntur cell; Tu ita dislingue: Quaeremus lucrum, 
naues Martemque sequemur — in praedas. Nil moror, quod omnes libri naues exhibent, 
nain de accusatiuis tertiae in is terminatis ne in adiectiuis quidem certam regulam in 
nostris quidem libris obseruatam inuenio; hoc tantum addo, Geniblacensem ea in re ple- 
rumque cum V. 2. et prima Lips. manu conspirare. 

Ad sententiam confer. V. 194: ac per nulla sequi duhitat uestigia praedas; similiter 
Noster dixit sequi fortunam uentis, sequi iter; estque ea uox oblitterala in Lib. II. us. 132. 
(ubi libri: rUe secunda uia est. h. e. sequetida). 

ib. 670. Donec ad Aegypti ponat sua iura colonis, V. 2,ponet; C. colonos; utrumque 
recepit I. Ego propter uersum sequentem scribo: „dmiec ab Aegypti ponat sua iura co- 
lonis;^ h. e. deponit; nam ab Aegypto inde Asia iura capessit. 

ib. IV. 718. unus V. 2. urbis, tres Romanis orbis, G. Romanas urbes, — l]s. 719. gemts 
omnes nostri. — Uenus correctio est Bentleii perquam speciosa. Quamquam quem ipse 
aduocal Senecae locum (Hippol. 656.): „et genitor in te totus; et toruae tamen pars aliqua 
matris miscet ex aequo decus" — uide an is correctionem confirmet. Decus miscere in- 
telligimus; Gradiuum miscere non item. Gradiuum genus miscendo pater bene temperat 
artus, h. e. bellicus labor Romanis eundem coloris staturaeque medium dedit tenorem, quem 
Graecis gymnasium fortisque palaestra, colorem subfuscum, artus paullo contractiores quairt 
pro coeli temperie expectaueris. Reuocamus igitur priscam G. lectionera: 

Martia Romanas urbes pater induit ora 
Gradiuumque genus miscens bene temperat artus — , 
in quo Romanas urbes Italiam cum Scaligero intelligimus; figura Manilio frequentissima, 
cf. Lib. I. 46.: „qua mundus redit, et nigras super euolat urbes." Induendi uocem ex 
graecismo construere solet noster; cf. Lib. V.,515. «tropaea induta Mithridateos uultus" 

et Lib. I. 516. seqq. 

omnia mortali mutantur lege creata, 

nec se cognoscunt terrae, uertentibus annis 

exutas uariam faciem per saecida gentes^ 
quo in loco, inlerpunctione mutata, seruataque librorum lectione, uide num Bentleii pro- 
scriptione uel lacobi correctione melius quid protulerim. Similem certe sententiam auctor 
profert Lib. III. 666. ?jut tempora mutant, sic hos aut illos rerum flectentia casus." — 
V. 141. De Pleiadibus dicit: 

Sexta parte sui certantes lucis odore. 
Unus V. 2. lucesorores. Putohancesse lectioneminterpolatam, uulgatamqueretinendam; modo 
illud meminerimus, odore nihil esse nisi honore; w enim et rf capilales lilterae sunt simillimae 
el aspiratio omitlitur. In Prisc. perieg. us. 877. Wernsd. exhibet Lucis honore et recte 
quidem; hoc onim est in cod. Bruxell. (olim Gembl.) Nr. 10013. (uide supra); sed aUus 



- l? - 

eiusdem bibUothecae liber saeculi decimi Nr. 1472 exhibet turis hodare. lla apud Nostrum 
confusa sunt canendi et cadendi (11.799.), uitiumque irrepsil m uersum Libri IV 524. ubi 
nocte G docte C. pro dote habent. Sed uersum eiusdem libri882. rationem d^cere no- 
c(is-restituto nostis sanandum puto, ubi doctis reponere aeque est m promptu. 
Meliorem lectionem V. 2. praebet in his : 

IV. 917. seque ipsum incukat et offert, 

ut bene cognosci possU, doceaique uidendis 
qualis eat, cogatque suas attendere leges. 
Tertio uersu repetunt doceat G. C. V. 1. L.; eodemque modo omnes peccanl Lib. IIL 629. 
tunc [G.] Cererem fragih properat [G. C.] destringere culmo campus et in uarias destrm- 
i membra palaestras [fort. descenduMl Unus V. 2. recinm (cogatque) seruauit. Sed 
Ld miror, quod uidendis lacobus reliquit. Repono uidentis eodem casu quo dixisse ui- 
IrNost r^^^eripuitque loui fuhnen, uiresque tonantis'^ (Lib. L 104) In his librani sae^ 
pissTme peccanl Ita irrepserat inL.L767. canendi pro canenU: eademque raUone sa- 

nandi erunt hi uersus: ... i- »^ 

Lib.II. 758. Hinc uerbi structura uenit per uerba legenU (puero scihcet), 
et V. 133. Officio magni mater louis. illa Tonanti 

fundamenta dedit, pectusque impleuit hiantis 
lacte suo, dedit et dignas ad fulmina uires. 
Bentl. nutrimenta, lac. quondam aUmerUa dedit. Tu retine fundamente et scnbe ftH 

nandi colL ad sententiam II. 782; III. 98. . . „ 

UnusV.2. »t iam dixi, dimidiatum uersum seruauit L. H. post us.902.= ,per tanta pe- 
ricula monis." Sed non suo loco ibi uenit. Coniungo eum cum «ersu d.mnhato 952. et 
Tl uoce narti., quae glossema fuit ad uocem Dite (951.), locum .U consUtuo: 
951. Nec mirere nigri si Ditis mnua fertur 
et finem uUae retinet per tanta pencla, 

Dubiae notae haec sunt: 

V. 240. Et te, Bacche, tuas nubentem iunget ad ulmos 
disponetue iugis, imitatus fronie choreas, 
robore uel proprio fidentem in brachia ducet. 
Ita Jac. Discrepant : tuos - di^cmtque G. C. L. V. 1. - findentem G. L. (corr «) A«- 
dentem C V 1. ducU C. L. V. 1. 2. Nec uideo, cur ab editore dissentiam. Nisi illud, po- 
t\Se Nostrum dixisse, tuos ad ulmos, ut CatuUus dixerit ulmos maritos, et mtertiouersu 

reliquisse findens in. 

ib 260. Caendeum fdiis, mridemue in gramme collem. 
V 2. 'caeruleumque; unde Bentleius et lacob. correxerunt: caenUeumue ote«, «r«fem«e 
in palmUe (^ermine) coUem. Particularum disiunctiuarum miram muen..s UcenUara .«t 






— 18 - 

Manilii aut librorum, quibus quidem ulimur: neque aclhuc res eatenus esl profligata, ut certa 
regula potuerit statui. Sed colles aut gramine uirides aut foliis caerulei me non offen- 
dunt. NosterLib. 11.419: 

Hinc rigor et glacies niuibusque albentia rura; 
hinc sitis et sudor, nudusque in collibus orbis, 
aestiuosque dies aequans (Codd. aequanf) nox frigida brumae — 
quod ipsum de gramine aestiuo calore tosto intelligo. Denique ut de i)articularum dis- 
iunctiuarum Maniliana structura lectores iudicium facere possint, addo unum locum: 

ib. 415. r,et qitisquis uero fauit, culpamue perodit.f^ Ita quattuor libri; V. 2. uero 
fauet, Fauit aoristice, ut pependit I., 201. metuit, II. 873.; porro ut V. 189. studium est ce- 
pisse ferarum diuersas facies et stemere monstra; ib. 284. alimenta parare, atque unum 
genus in multas uaHasse figuras (uulgo uariare, codd. uariasque). Jacob. tamen ex in- 
dicio ita tenui correxit ueroue fauet. 

ib. 272. „At cum per decimam consurgens horrida partem 
spica feret praesens ualentis corpus aristas"^ — 
ita quattuor; V. 2 uallantis, quod recepit lacobus. Locus innumeris coniecturis tentatus: 
quibus meam addere mihi liceat: 

spica feret praegnans squalenti^ corpus arista. 
. Squatere, Gellio auctore, intelligo de copia ac densitate aristarum. 

ib. 546. „hic hymenaeus erat, solaq. publica dampna unus G. ; solaque in quattuor. ~ * 
priuatis unus V. 2. primatis L. et Uenet. -~pro natis G. C. V. 1. 

Inde Jacobus recepit: „SoIari publica damna priuatis." — Nisi fallor uerba priora: 
»hic hymenaeus erat" cum praecedentibus iungenda sunt, ita ut, qui alibi desinere nesciat, 
hic quoque eandem figuram bis ponat Manilius: 

uesano dedere ponto 

Andromedan, teneros ut belua manderet artus, 
hic hymenaeus erat, solataque publica dampna 
pro natis (sc. erant). 
His adicimus aUa, eaque grauiora. Habet Voss. 2. haec: 

L 85. penetrauU remige pontum, — 103. soUtique acris miracula roris (pro „soIuitque 
animis miracula rerum'^).-- 111. ad numerum mundi (c. V. 1.) - 728. clara compagine 
uersus in cuneos cogat uerti fundamina coeli. Nempe cum G. L. V. 1. haberent alti cogat, 
C. autem cogat alti, V. 2. hiatum supplere uoluit. - ffl. 159. uersus instar hoc ceterorunl 
librorum lemma in eo scriptum est: Quo adapet signa desonibus aumri. Haec interpolata 
esse iure nostro statuimus. 

Hoc loco addere poteramus, haud raro, ubi lacobus ueram lectionem uni V. 2. ac- 
ceptam refert , Gerablacensem eandem exhibere, ueluti Lib. IV. 194 „in summa V. 2. ceteri 



— l» - 

«^m rorr Scaliffer « tacite scUicet ex Gemblacensi ; L. lU. 213. et omnes, ut unus V. 2.- 
ZZ^r^^^^ .-.-omnes. CVoss. 2. mutat inL)^ Gembl. exhibet sim^^^^ 
dter /le.-Sed subsistendum. Apparebit opinor ex iis, quae dicta sunt, m Voss. 2. 
To 0X1« mixta esse prauis, uti in ceteris libris, eum tamen nequaquam tanti pretu 
hrndum esse, ut iustae recensionis fundamentum esse possit. Cetens eum praes^^are, 
Gemb"^^^^ proxiraum, sed proximum interuallo -J" 

nra dixi solus quaedam seruauerit, sequitur emn ex pleniore, G. et reliquos ex muUliore 
aLIJi\ apW^^^ descriptos esse, nisi forte, quod equidem dissuadeo, m h.s quoque 
scita lacunosi archetypi sarcimina uelit quis odorari. - 

§. 4. De capitulis. 

Capitum indices libris ueteribus appictos cum ad alias corruptelas tollendas tum ad 
transpositiones indagandas insigni esse usu rectissime iudicauit Bemaysms (de emendatione 
Lu S^^^^ praeclaro exemplo Lachmannus in Lucretio comprobauit. Quae qm- 

Lr — cum lacobus praetermiserit, apponam, quotquot in G. et C. muemre po m, 
adLa quae est in Aduersariis p.567., Barthiana uarietate. - Lemmata a pnma manu It- 
t^lZL minio pictis plerumque in ipso carminum ordine, raro m margme scnpta, 
TZJrm.mrec plerumque in fronte sequentis paginae repetita esse, supra lam monui 
r d c^^^^^^^^^^^ addo idem de Cusano ualere. Exhibebo ea capitu. i.^ ut primo 

loco afferam, quae petita sunt ex G.; C. et B. litteris codicis Cusam uarietatem, Barthia- 
namque ex nescio quibus libris ductam congeriem denotem. 

Lib. I. 
ante us. 118. de origine mundi. ^ B.-additC. narraiio. 

„ 194. quare terra sit rx>timda. - C. - fnundus - rotundus.B. 
" l 264. deest I. in G. - de XII. signis. B. C. de ariete. i. Sequuntnr in mtr- 
" gine ascripla singularum stellarum nomina. C. 

, 483. de aetemitate mundi — C. — mundi a. B. «^« « ^ -j 

"M6.de parallelis circulis. - idem anle «s. 560. C. - ad us. 566. B. Cu.de 

supra S 2.). . . •_ ^ 

539 de magnitudine et latitudine mnndi et tignorum. - B. - deesi m u. 
ad marg. us' 603. Coluri. - ad marg. us. 561. de coluris a deest B. 
ante us. 631. de anabibawnte et oriionte C. - de onwnte B. 

666. de zodiaco lacteo. — de zodiaco et lacteo cuvuIms. L. u. 
ad marg. us. 805. de cometis. - deest C. B. 

Ub. 11. 
ad m. us. 150. qtiae signa masada sint quae feminina quae humana. - deest B. 
ante us. 159. Quae signa dubia sint et Uforma. - deesl B. ^^ 



V- ■>*^'' 



» 



» 



- 20 — 

ante us. 197. ^«ae «*w< aduersa. — B. — 

203. quae noctuma aut diuma. — B. 

223. qua^ humana aut terrena aut communia. — deest B. 

238. quae fecunda. — B. 

244. quae currentia aut recta. — q. sunt c. signa a. r. — B. 

249. quae sedentia aut iacentia. — B. 

256. qnae sint dehilia. — B. (om. sinf). 

285. quae uernalia aestiualia autumnalia hiemalia. — deest B. 

270. quae eorum dextra aut sinistra. — deest B. 

297. de mensura eorum signiliter atque partiliter. — de mensura trigonum et 
quadratorum in partes. — B. 

^ 358. de signis exagonis, — B. 

y, 385. de inconiunctis signis et quae VI. loco sunt. — d. coniunctis s. e. quare — B. 
ad marg. us. 395. de contrariis signis. — B. 

ante us. 433. signorum commercia et quae cuique Deo attribuantur signa. — sub cuius 
Dei tutela quaeque signa sint. — B. 
439. signorum commercia. — deest B. 

453. Quae membra humana cuique signo attribuantur. -^ (B. sint attributa.') 
idem in marg. C. 
„ r> 466. signorum commercia. — B. Caddit: auditus uistts amores odia). 
788. de cardinibus mundi. — deest B. 
840. diuisio aetatis in partes coeli. — B. — 
Cod. C. in fine libri primi nec subscriptionem nec spatiura relictum habet. Sequun- 
tur continua serie capitula haec: 

quae signa sint masculina quae feminina 

quae humana quae duplicia et biformia 

quae noctuma et diuma 

quae humida aut terrena aut communia 

quae fecunda quae currentia quae debilia 

quae uema estiualia amtumnalia et hibema 

quae cauta et eomm dextra aut sinistra. 

de mensura trigonorum et quadratorum m partes 

de signis exagonis de coniunctis et quare sexto loco sint 

de cmtrariis [?] ad cuius Dei tutelam quaeque signa referantur 

uis membrorum in homine 

quodque signum tutelam habeat 






» 



- 21 - 

gignorum inter se commercia uisus audUus odia 
de duodecathemoriis, 

Lib. m. 
Barthius nullum lemma affert. — 
ad marg. us. 43. — deest G. — de athlis [?] quod sint athlis [sic] et quod sint otnnia 

et quas uires et quem ordinem habeant. C. 
ante us. 176. — deest G. — quomodo athJta perscribantur. C. — 
„ »176. deest G. -— quomodo fortunae locus inueniatur. C. 
ad marg. us. 203. quomodo opus inueniatur. — anle us. quorum ope inueniaiur C. 
ante us. 247. de mensura temporum et signorum. — C. duersurd), 
„ «301. de inclinationibus mundi. — C. 
y, „ 385. quomodo in omni inclinatione mundi opus inueniatur, — C. (quomodo 

inclinacionibus . .). 
„ » 444. deest G. — de accensionibus tempomm et decessionibus. C. — 
483. altera ratio inueniendi horam. — C. 

510. cuius signi quisque annus aut mensis aut dies aut hora. — C. 
537. cuius signi quisque annus sit. — altera rado cuius signi quisque annus 

aut mensis aut dies aut hora sit. C. 
560. quot annos unumquodque signum tribuit. — C. 
581. quot annos quaeque loca tribuant. — C. 
618. quae sint triplicata signa et quas uires habeant. — C. 
» 668. quae partes in quattuor signis tropicae sint. — quae partes tropicae 
iam [in IV.] signis sint. C. 

Lib. lY. 
Unum nonnisi lemma in C. inueni fde eclipdicis signis us. 818.), pauca haec in 

Gemblacensi: 
ante us. 502. Orientia signa quid efficiant. — B. 
„ » 585. de partUms terrae distributis ad signa (B.) et de uniuersa terra ei 

mari. — 
„ „ 818. de eclipticis signis. — B. 
„ » 865. fatorum rationem perspici posse. — B. 
Libri quinti capitula nulla extant. — 

Apparet lemmata aliquanto frequentiora olim quam nunc fuisse ; acciditque ea iaclura 
turbato in archetypo carminum ordine. Inde quae nobis seruatae sunt, relliquias reuerendae 
esse uetustatis iure concluditur. Quod moneo, ne quis lacobi uerba (cf. infra deintcrpol.): 
„qualisque eius esset, qui saeculo fere primo et decimo — inter accuratam poetae lectio- 
nem sibi rerum ordinem in margine notarel» — de capitulis inlelligat. Ea enim ratione 



» 
» 
» 



1 



V 



longe plura nobis superessent lemmata in G. et C, - adeo si iUa aelate lectitari coeptus 
esset Manilius, aliquanto plures glossae in libris extarent, quae tamen prope nullae sunt. - 
Quae tamen ad nos peruenerunt lemmata, non semel tentandi et corrigendi ansam dede- 
runt, nec dubito, quin plura sint inuenturi, qui capitulis melius uti calleanl. — 

§. 5. De interpolationibus. 

Ut de interpolatione codicum breuis esse possit disputatio, effectum est laudabili Ja- 

cobi opera, quam per quattuor commentationes scholasticas sustinuit. Itaque ut paucissi- 

mis officio nostro defungamur, quae interpolationum genera quinque constituit, ea ita enu- 

merabimus, ut quae addenda fuerint ad ipsius uerba apponamus (cf. Progr. Lubec. 1836. 

pag. 19. seqq.}. „ ' . 

a) „Et in prima quidem classe sunt uersus , qui in nuUo codice conspicui a pnmis 

editoribus uidentur additi." 

b) «Secundam faciunt ubi uersus errore librariorum bis scripti et ab altero loco plane 
alieni sunt.« Adicio ex quinto libro us. 723.: 

^Tum conferta licet coeli fulgentia iempla 

Cernere seminibus toiumque micare 

aut solidis desint sinlque haec discordia concors^ Ila G. 
Cod. C. Cemere seminibus. .'. toiumque micare .'. desit 

Sps aut soMis sitque discordia concors. 
Ulerque uersus in G. uncinis inclusus est. V. 2. habet luminibus. Desit non ut la- 
cobus mterpretor (cf. ad 1!I. 419.). Sed adscripti fuerunt ex libro 1. 141 — 42., unde 
barbaries ista efficta est. Puto fuisse: 

Cemere seminibus lucis totumque micare 

Stipatum stellis mundum. 
Huc pertinent, ni fallor, uersus Lib. L, 171. 172.: 

Ictaque contra actis consistunt corpora plagis. 

et concurrendo prohibentur longius ire — 
notati a Bentleio. Nam ubi nunc ueniunt, ibiEpicureae doctrinae nullus locus. Fuerunt 
opinor olim post. us. 131. traductique sunt librarii errore. 

c) in tertiam referemus classem frequentissimam, qui ex lemmate uel indice sententia- 
rum et explicatione iure orti uideantur. Addo haec exempla: 

Lib. I. us. 808. ubi G. omittit notandum est, lacuna eo qui nunc adest uersu ex- 

pleta esse uidetur. 

11. 739. Maior in effectu, minor est, quodpartibus ipsis 
dodecatemoriis (G.) — quid sit, quod didtur esse 
dodecatemorion. namque id per quinque notaiur 






$ 



\ m..jM 



partis. nam totidem praefulgent sidera caelo, ' 

quae uaga dicuntur — ducunt et singula sortes cett. 
Celeri dodecatemorii. Quod si uerum est, uerba „quid sit, quod dicitur esse do- 
decatemorion" lemma puto. Addo a uersu 466 — 788. nullum capitulum, id quod mi- 
reris, in codice G. extare. Sin dodecatemoriis scribendum sit, uerba „quid sit — du- 
cunt" glossam censeo. 

IV. 298. jiquam partem decanae (degane C. V. 2. L.) dixere decanica gentes. « 
Inde Bentleius y^quapropter Graiae.^ Sed decanus non graeca sed latina uox 

est; unde Jacobus indigenae (quod in libris indegenae scribitur). Atqui latina uoce 
indigenas gentes usas esse, non est, quod doceamur. Aperit uitium Y. 1. degunt dt- 
tem decanica. Quo adducor, ut lemma nobis ereptum hoc fuisse putem: -nQuos de- 
canos, ite decanica dixere.'^ 

ibid. 848. ipsa docet Hiulos (G.). ipse V. 2. Sequitur: causae quae ecHpHca 
signa dixere antiqm. Haec aut glossam aut lemma a uersu 818. repetitum produnt. 

V. 646. 'nnixa genu species et graio nomine dicta.^ Post hunc sequuntur haec: 
TCt comes inguicola uides (C. et comas inguicula uides^ sub origine constat.^ Glossam 
fuisse puto hanc: ENFONAEIN ingenicula. Ultima uerba quomodo irrepserint, 
ncscio; ducta sunt fortasse e I. 315: ^ixa uenit species genibus sibi conscia causae. 

d) nSemel astrothesia excidit et addita est (I. 357.) 

e) „In his autem omnibus uides orationem simplicem, qualisque eius esset, qui saeculo 
fere primo et decimo (quo Gerbertum seu Syluestrem II. hunc librum et expetisse 
et leclitasse scimus) inter accuratam poetae lectionem sibi rerum ordinem in margine 
notaret, quae multo indoctior aliquis in carminum tenorem retulit. Hinc magna pars 
uerborum nata uidetur, quae in eis uersibus barbariem redoIenL" — De his quidem 
magna et fuit semper et erit dissensio, usquedum de Manilianis carminibus subactum 
liceat ferre iudicium. Ac mihi quidem interpolationum islarum plurimae Gerberti aetatem 
longe excedere uidentur, quamquam de Voss. 2. uersibus supra allatis, inprimis de 
illo: „qua genitus Caesarque meus nunc condidit urbem,'' res est dubia. IHud autem 
moneo, cum ubique de Gerberti Manilianis studiis tralaticiam esse famam uideam, ne- 
que libros eius adhuc potuerim nancisci, quae uulgo afferatur, epistolam CXXX. (apud 
Du Chesne Histor. Franc. scriptt. Tom. II. p. 819, 20; edit. 1636.) non multum pro- 
bare. Data est ea ad Rainaudum Monachum. Quae huc pertinent, apponam: „Unum 
autem interim piurimum exposco, quod et sine periculo ac detrimento tuo fiat, et me 
tibi quam maxime in amicitia constringat. Nosti quanto studio librorum exemplaria 
conquiram; nosti quot scriptores in urbibus aut in agris Italiae passim habeantur; 
Age ergo et te solo conscio ex tuis sumptibus fac, ut mihi scribantur M. Manilius 
de Astrologia, Victorinus de Rhetorica, Demosthenis Ophthalmicus. Spondeo tibi, 



S^y 



frater el certuni teneo, quia officium hoc fidele et hanc laudabilem obedientiam sub 

sanclo' silentio habeo nec sit metus ad quorumlibel notitiam peruenire , quae 

sub nostra deposueris fide.« - Haec igitur ut recte ab editore constituta sint, nisi 
grauiora accesserint, nequaquam probant, Gerbertum Koslri carmina expetiuisse, quae 
illa quidem aetate nondum Manilii nomine insignita inter Aratea delituisse supra con- 
iecimus. - Ulut ea res se habet , omne illud interpolationum genus quod in quin- 
lam classem transtulit lacobus, ab eo demum accuratius perspicietur, qui de aetate 
Manilii certiora, quam adhuc factum est, nos docuerit. Quam ego quaestionem a do- 
ctioribus suscipi velim: interim quae attuli eo animo, ul edoceri ab aliis quam do- 
cere alios maiim, aequi bonique consulant Lectores. 



Sdlttlnadiriditen. 



mmm 



{. 



^a^ ®9mnafiat--(5uratortum hc^t^t 
au^ bcm ?lppcttatton^^®crt(J)t^^^rafit)cntcn ?cnt, ale SBorfi^cnbcm, mt, augcr tcm 2)u 
rcftor bc^ ©pmnafium^, au^ folgcnbcn 2)?ttgltcbcrn : 
llTci^gcrtdS)t^^2)trcf tor 3 a c o b t. 
53urgcrmctftcr l*ocrbro(f^. 
?farrcr flai^^off. 

A. Se(>rer - ^oUegtuitt. 
Dr. ^crmann ?icbalbt, ^trcftor. 
^rofcffor grtcbrt(^ 9lcmpcl, 9lcftor unb crflcr Dbcrlefirer, 

b. 3- jDrbfnartu^ x)on I. 
^rofcffor Dr. S^lctnjiarb @tcrn, gnjcftcr Obertcj^rcr, 

b. 3- Orbfnarfu^ »on II. 
Dr. 8ubtt)fg Zxo^, brfttcr £)berte^rcr, 

b. 3- Orbfnarfu^ loon III. 
Dr. ^crmann ^acbcnfam^), Obcrfc^rcr unb crficr orbcnttfc^cr V*c^rcr. 
3acob ^opf, Dbcrtcl^rcr unb gwcftcr orbcnttftfier \!c^rcr, 

b. 3- Orbfnarfu^ x>on VI. 
5lart ^autffcf, brftter orbcnttfc^cr ?c^rcr, 

b. 3» Orbfnarfu^ »on IV. 
2:^eobor Srcftcr, vfcrtcr orbcntlft^er ?c^rer, 

b. 3« Orbfnarfu^ t)on V. 
5K5ftJctm ©rcnfcn, commfffarff(^cr ®9mnaflal=(5tcmcntartc^rcr 

unb Orbfnarfu^ bcr VII. 

B. $lu#erorbeiitltc^e Sef^rer. 

^axl yia^^off, ^farrcr, c»angctff(^er 9tctigfon^te^rcr. 
S^JfcPl^^iif^crarent, ^aptan, fat^otff(^cr SRctfgfonetcJrcr. 
tluguf^ ^tanfc, »fjTenf(^aftli(^er J^iilf^tcf>rcr. 

Hbalbcrt Staab, ©cfangtc^rcr. 



II 



11. Jlc6crricf)t t)C8 HutcrricOts. 

Der »ud)fla6e a bejetc^net ba« SBinter^Semejlcr, b bai (Sommer-Semejler.) 

FRIMA. Drbittariu^: ^rofeffor 3^em))el. 

I. ^ptadicn. 
jTatnnird). 33i^ Seijjnac^ten wnrben nac^ einer einleitung iiber bie Satire uhtx^aux^i 
imb bie $)orajifc^e inebefonbere au03en?d|>Ite ©atiren be^ erjien unb aweiten S5u(^e^ be^ 
^oratiu^ gerefcn unb erftdrt, 2 et. Xxo^. @eit Seij^na^iten: Hor. Od. lib. I. aur ^dtfte, 
lib IV. unb biegpoben mit ^uma^l; metrif(^e Uebungen, 2 @t. Siebalbt. - a. Cic 
d. Orat. L. I. einleitung unb Seftitre, 2 @t. b. mit cl. 11. combinirt, 3 «St. Tac. Agricola, 
2 @t SBoc^entti^ie Specimina unb Extemporalia, nebp monatlic^en freien Slrbeiten, ®ram- 
mati! md) 3umpt (Sieber^olung unb (Jinubung au^gewdjilter 2lbfc|>nitte au^ ber syntaxis 

ornata) a. 3 et. b. 2 @t. @tern. 

* X^emata gu ben lateinifc^en llrbeiten in Prima: 

1) Laudatio Gustavi Adolphi. 2) Cornelii Taciti vita. 3) Argonautaruni expeditio. 4) Arlium opti- 
inaruni studia , qualia Athenis Periclea aetate floruisse constat, cum Augusti Caesaris aevo com- 
parentur. 5) Lycurgus, Spartanorum legislator, cum Solone comparetur. 6) «Nescio , qua na- 
tale solum dulcedine captos Ducit et immemores non sinit esse sui.« Ovid. 7) Cyri, maioris natu, 
vita et mores. 8) Tumultus a Tiberio et Caio Gracchis conflati enarratio. 9) De ludis Graeco- 
rum publicis deque eorum origine, usu et praestantia disputatio. 10) Aura popularis quam sit 
n«obilis, exemplis demonstretur ex veterum populorum historia petitis. 11) IIovov tOl XdQL^ 
OvbiV IVTVIH. 12) Labor voluptasque, dissimillima natura, societate quadam inter se iuncta sunt. 

(!3ried)irrl). ^^Uato^e Cac^es, gweite ^dlfte, Apologie H^ s« ^"^f. ^eutfc^ ""^ ^«-' 
teinifc^ iiberfe^t unb erlldrt, 2 St. Soph. Oed. R. unb Eurip. Iphig. Taur. , erfie ^dlfte, 
((Jinleitung in bie Sragobien be^ (^uripibe^), einjelne ©teUen tvurben memorirt , a. 2 et. 
b. 1 et. ertemporalien unb @pecimina nebji eontrawerfionen gur einubung ber Spntar, 
1 et. 9lempel. — a. Hom. U. libr. VII. unb VIIl, 1 @t. ^opf. b. (mit Secunda com-- 
binirt) Hom. Odyss. L. 1. unb II., einselne ©teaen wurben memorirt, 2 @t. SWempel. 

Deutr^. Siteraturgefc^ic^te (nac^ ec^dfer'^ ®runbri§): »on ben 3eiten M 30jd|>ri-- 
gen^tieasJ m auf bie neuere ^tii, 1 Bi. m^tmil (nac^ 9tic^ter): ^tcgeln fiir bie 9tebe 
unb beren befonbere gormen, »on bem 6a^e unb »on bem8tile; Uebun^en im 2)iiSponiren, 
Deflamation unb freier SSortrag, :Durc^na^me ber monatlic^en Stuoarbeitungen *, 1 @t. 
D^empet. Sefture: a. erlldruna »on ©ot^e'^ Torquato Tasso unb ber erjien ^dlfte von 
©otK^ ^pl^igenie auf 2:auri^ 1 @t., 0tempel. b. (mit cl. II. combinirt), let. @tern. 

* XJ^emata gu ben beutfc^en Slu^arbeitungen in Prima. 

1) 2)ie nabre grei&ett befiefit im QJefeorfam gegen ba^ ®e|e^. (JRcbc jum 15. Oltober.) 2) e^arafierijltf 
be^ Sobanniterg in ®(^iaeT'« „fiampf mtt bem 1>rac^en.- 3) Sergleit^enbe ebarafteripi! be« Torquato 
Tasso unb Antonio Montecatino. 4) ^Unaufbaltfam enteilet bie 3eit; fte fudjt bae SBejlanb^ge: ®ei 



— 5 - 



( 



\. 



getreu, unb bu legfl eiDigc 9fffF«In t^t a».* 5) SoBrebe auf brn €oIumBu«. 6) Porttftcrt|ltI bc« «(i^tttc*, 
^atroflud unb ^eftor. 7) SBer i|l reif gur Unt»er|itdt? 8) lenbenj unb Sn^altdangabc bcr SJcrtfecibi* 
gungdrebe be^ <Sofratc8. 9) Sersleit^enbe e^araftetijlif ber Leonore von Este unb ber Leonore Sanvitale 
10) e^araftcripif ber ^p^igente. 11) 2)tc Sc^rcn bc« frut^ttraflcnbcn 8aumc«. 12) Ccnie fiii^ cntMrcn, 
tpiajl bu fpfliter gliicflic^ fetn. 

frott35(tfri). Lucrece x>on Ponsard beenbet, bann Cid t)on Corneille (jur ©dlfte); 
©rammattf in 3^erbinbung mit fc^riftlic^en unb miinblic^en Uebungen, 2 et. (im eommer 
1 et. mit Secunda combinirt) Dlem^el. 

n. SSiffenfci^aften* 

Heligion (combinirt mit Secunda). 1) fiir bie e»angcltf(|>en ec^iiler: ec^^Iufbcr 
eittenle^re: ^Jflicl^ten gegen fic^ felbft unb ben ^'idc^flen. ©iblifc^e Sleligion^gefc^ic^tc in 
SBerbinbung mit ber (Jinleitung in bie betrefenben biblifc^en S3itci^er, nac^ Osiander. 2 et. 
?5Ia|^off. 2) fiir bie fat^olifc^en ec^iiler: 2)ie Cejre »on ber ®nabe, ben ©na* 
benmitteln, ben ^^. eaframenten: ber 2^aufe, girmung, bem Slltar^faframente. 1 et. 
^iijterarent. 

<!3cfd)id)te (comb. mit Secunda). 33i^ SQBei|)nac^ten: Siagemeine ©efc^ic^te »on 1756 
btJj 1789. 3 et. «W e m p c I. ecit 2Q3ei{>nac^ten : ©efc^ic^te ber nic^t-flafftfc^en SBoIfcr m 
2lltertf>um^ unb griec^ifc^e ©cfc^ic^te; attgemeine ^lepetitionen, 3 et. Siebalbt. 

<SJfDgropl)ic (comb. mit Secunda): 9lepetition ber ©eograp^ie fafl oltcr Cdnbcr ^uro^ 
^a'0, 1 et. hii aijei^nac^ten ^JauIficf, fpdter Siebalbt. 

Jllotl)cmotiH: ^^lrit^metif: a) aSieber^oIung bcr Se^ren ber ^ritpmetif, 1 et.; b) 
^rogreffionen, ^ettenbnlc^e, unbeftimmte ©teic^ungen, (^ombination^Ie^re, binomifc^er ^Jejjr^ 
fa|, mit Stnmenbungen biefer ^ej^rcn, 3 et. ©eometric: a) etcreometrie, 3 et.; b) 
2Bieber^oIung ber ebenen ©eomctric unb ^^rigonometrie, 1 et. ^acbcnfamp. 

Pl)t)(tk (comb. mit Secunda). a) 5Wagneti^mu<5 , ateibungeelectricttdt , ©abaniemu^, 
eteftromagncti^mud, ^nbuctionoelectricitdt, St^crmoelectricitdt, b) etatif ber fcjlen unb fliif' 
ftgen ^orper, 2 et. ^aebenfamp. 

III. Xed^nifci^e (ferttgfetten* 
SingCtt (comb. mit Secunda, Tertia unb Quarla). (5j>orfIunbe: ^inilbunfi vierjlimmi-- 
ger 9)?otetten, ^falmen, Ciebcr u. f. ». 1 et. ^Xaah. 

Drbinoriud: ^rofeffor Dr. @tcrn. 



I. ®<»rad)en* 

fotfittifd). Cic. or. pr. Archia poeta unb oratt. IV in Catilinam, 3 et. l^e^rc »on 
ben (ionjiunftioncn, Stepctition unb mcitcre 33cgriinbung ber (Jafu^^, 2:empu^= unb SWobu^' 
Ic!>re, nacf^ 3umpt, 1 et. ^Bod^cntlic^c e^>cciraina, miinblit^e »ic fc^riftlic^c (Jiniibung bcr 



5v 



— 6 — 



©rammatif, SontraDcrfionen, metrtfc^c Uebungcn, 2 @t. @tern. \irg. Aen. L^^IV x>, 362 
fci^ (fnbe. L. V unb VI, 2 @t. a. SCrof. b. Ctcbarbt. 

mitd)ifd). ^acoH Attica N. II-XVI. XIX-XXI. XXVI. XXXIV. XXXV., 2 @t. 
2B6(^entItc|>e ©pecimtna unb Srtemporalia, 1 @t. Orammattf nac^ S3uttmann: ?ej?rc »on 
ben '5)rdpofittonen, SDSortbilbung unb ©^ntar bi^ §. 139, nebfl forttt)dt>rcnbcr D^cpctition bcr 
regelmd^igcn unb unrcgclmdgigen gormentejrc, 1 @t. @tcrn. Hom. Od. L. XIV. XV. l, 
n. 2 @t. a. ^o^)f. b. aflcm^jcl. 

HfUtfrl). 9iJctorif: SeJ>re »on ber ©i^pofttion. Slnlcitung gur Stnfcrtigung bcr Sluf^ 
fd^e unb 2)ur(^na{>mc ber fcjriftlic^cn %xhdtm,* SBortrdgc unb :j)cfIamationcn, 1 <Bt. 
^ottit nad) 2)iecf|)off: a. 5)ic ?c^rc »om 55cr^, 9tcim, X^eorie ber ein^elncn 2)ic^tung0* 
arten. S^le^ctition ber Ce^rc »on bcn gigurcn unb 2:ropen. b. ^it brci ^au^tbid^tung^* 
artcn, 1 @t. Scftitrc: Slu^gcwd^Itc ^^ic^tungcn, befonber^ ©ci^ittcr'^; miinbltc^e unb fc^rtft* 
lic^e Dteprobuctioncn ber ©rldutcrungcn, 1 @t. @tcrn. 

* X^cmata gu ben beutfc^cn Slu^arbcitungcn bcr ©ecunba. 

1) Dulce et decorum est pro patria mori. (S^rie). 2. a. "Sic greuben unb Sortl^eile be^ Sletfen^. 
b. Effugit mortem, quisquis contempserit; timidissimum quemque consequitur. 3. 3erf}iirung Zxoia'^. 
%xti na(^ Virg. Aen. L. II. 4. a. T)ti liid^ttxi £o^n unb Srbt^eil. (£in @efpr4'(^. (noc^ (3(iiDer'« 
.rl^etlung ber ©rbe.") b. 2)er SBtnter. Sin ©efprcic^. 5. Ucber etnige ©priic^robrtcr ber ©rtec^en. 
6. 33Iiit^en unb ^ofnunjen. 7. „^n^<i SSaterlanb, on'^ tbeure, fc^Itc^ bit^ on, bo^ l>altc fefl mit bcinem 
ganjcn ■&er3en.'' 8. SWorgcnflunbe ^ot ®olb tm SWunbe. 9. Slrion, eine e^aroftcrijltf. (noc^ 21. 2B. 
». <SdiUQtVi S3aIIabe.) 10. !Dad Sebcn ein Strom. 11. Satilina, ein (Sittcngcmalbc. (na6 (Stccro unb 
SaHuf!.) 12. Wlaxi ifl nur cinmal jung. 13. a. SBanbcrung burc^'^ diu^rt^al. b. SBad ^at ber ®enu| 
bcr 9?otur \>or anbcrcn ©cniiffen «orou^? 14. 23er bcnu^t bie Scljulfericn ric^ttg? 

/ranjijjifd). Athalie »on Racine, ^iniibung ber SSofabeln unb 55^rafen, SBortbilbung 
unb @i;nont)mif, 1 <3t. (im ©ommcr mit Prima combinirt}; fc^riftlic^c Ucbungen nac<> felbji^ 
au^gcarbcitcten 2)iftaten; iibcr bic ©tcUung ber Slbjief tioe, ben ©cbrauc^ bcr S^ittn, bcn 
Infinilif o^nc 25orn)ort unb ben Infinitif mit de unb a, ba^ Regime ber 3cittt)orter jc. 

1 <Bt. ^tem^el. 

Qtbraifrl) (feit Ofiern}: ©rammatif na^ ©efcniu^, unb Genes. cap. 1 unb 2. 

2 et. Xrof. 

n. 2BtfFeiifc^aftett* 



Jton. C®- Prima.) 
©efd)td)tr. (@. Prima.) 
©fOgrapl)if. (@. Prima.) 

iHatl)ematik. Stritjimetif: a. ^otengen, quabratift^c ©Icic^ungcn, Cogarit|>men, 
aritjmetifc^e unb geomctrifc^c ?5rogrefiionen, 3 @t.; b. SBicbcriioIung bc^ ^enfum^ bc^ 
»origcn «Semefier^ mit gafilreicjcn Scifpielcn, 1 ©t. ©cometric: a. SBBieber^oIung bcr 



_ 1 — 

?)cnfa bcr t)or^crgcJcnbcn l^ldffen, 1 6t.; b. Elcfnlic^fett, ®Ici(|)f>ctt unb Slii6mcjfung bcr 
gldc^cnrdumc, 3 6t. ^acbcnfamp. 

)0l)i)ftk. c@. PrimaO ^it bcn ^lic^tgricc^cn bcr Secunda unb Tertia wurbcn bic att* 
gcmcincn Sigcnfc^aftcn ber Mxptt aU (Sinlcitung tn bie ^f>9ftf unb S^cmie burd^gcnom' 
mcn, 1 <Bt ^acbcnfam)). 

m. Seclnif^e ^ertidretteti. 
Singfn Ccomb. mit Tertia). 2lu§er ben ©cfangiibungcn Untcrrid^t iibcr bic mcnft^* 
li^n ©cfangorganc unb bcn vicrfiimmigcn ^dnncrgefang, 1 6t. @taab. 

TERTIA. Orbinariud: Dbcrle^rcr Dr. Strof. 

fateinifd). Caes. d. B. G. L. m. c. 17 bi^ L. V. incL, 2 St. ©rammatif nac^ 
3umpt, ttjoc^cntlic^e ©pccimina, Srtcmporalicn , 3 @t. 9)?cmorirubungen, 1 @t. 2:rof. 
3lu^gett)d{>Itc @tiicfe au^ ©tcrn'^ Slntjologic, 2 @t. U^ 2Bci^na(^tcn ^o^)f, noc^^er 
Sicbalbt. 

®md)ifd). ^rjlc Slbt^cilung: 2lu^gctt>d^Itc ©titcfc au^ ^flcob^ SricJ^- ^lcmcntar* 
buc^e, 2. (5urf., 2 ©t. Hom. Odyss. 33. VU. unb VUI. 2 ©t.; mitnblic^c unb fc^riftlic^c 
Uebungcn au^ dto^^^ Slnlcitung unb ©rammatif nac^ 33uttmann, 2 ©t. ^opf. 3tt>ette 
^bt^cilung: ^acoU (^lcmcntarbut^, 1. (Surf. 3 ©t. (^rammatif nac^ 33uttmann unb wot^ent^ 
lit^c ©pecimina, 3 ©t. 2;rog. 

Hfutfd). Scctitrc aud 33ac^'^ ?cfebuc^c 11.; Sluffd^c unb Ucbungcn in ^eflamation 
unb freiem miinblitl^cn SBortragc, 3 ©t. Xxo^. ^flic^^tgricc^cn au^ Secunda unb Tertia: 
(Sefc^dftiJ-Sluffd^c, abwcc^fclnb mit Scfturc, 1 ©t. tlanfe. 

franjiiflfd). 2lu« 'ifloeV^ lectures auggcwd^Itc Cmeifi Jifiorifc^c) ©tiicfc; dttmptV^Vit' 
bungebuc^ C23eifpiclc iibcr bic unbcflimmtcn giirtvortcr, bic Umftanb^njorlcr unb SSormor' 
tcr), ©pccimina unb miinblit^c Sontravcrfioncn, 2 ©t. 91 c m p c I. 9Zit^tgrict^cn »on Se- 
cinda unb Tertia: 9lcmpcr^ Ucbung^buc^, moc^jentlic^ 1 ©pcc, allc 14 SCagc 1 dxtmp. 
2 ©t. ^lanfc. 

n. 3Biffeitfci)afteit. 
ildigion Ccomb. mit Quarta). 1) fiir bic c»angclift^cn ©c^iilcr: ^fldrung bc^ 
?ut^crift^en ^atcc^i^mu^ bii gum iwcitcn tlrtifcl be^ jmcitcn ^auptfliicf^ , bcgriinbct auf 
33ibclficIIcn, bic au^wcnbig gelcrnt murbcn, nat^ $lcfcrmann. @»angclium Sucac c. 17—24 
unb bic Hpoflclgcfc^it^tc gclcfcn, crfldrt unb ficllcnweifc au6n?cnbig gclcrnt, 2 ©t. ^aul-- 
ficf. 2) fitr bic fat^olifd^cn ©c^itrcr: 2)ic fatjjolift^c ®Iaubcn^Ic^re : ®ott tn ftt^ bc 
trat^tct. A. (Siottt^ 2)afcin unb (Jinjicit; B. ©ottc^ aSefcn^cit unb (Jigcnft^aftcn; C. ®ottt^ 
2)rcipcrfonIit^feit. — 2)a^ SJcr^dltnig ber brci gottlit^cn ?5crfoncn ^ur 2Belt: A. @ott ttx 



m 



!ii 



t 



ec^opfer, (Jr^arter unb fWesterer ber SBcIt. B. <Sott ber (Jrlofer. G. ®ott ber ©eirtger: 
»on ter ®nabe, ber ^te^tferttgung, 2 <St. ^ufterarent. • 

etfd)iii)it. a) ^omtfc^e ©efc^t^te hi^ ju ben tatfern. b) ««omtfc^c ^atfcrgefc^tc^tc 
unb mtttrerc ©efc^tc^te m sum 3a*re 800 n. ^x., 2 ®t. Stcrn. 

eto(ixap\)it. :X)tc ercmente ber matficmattfc^en unb ^Ji;jifartfc^en @eogra^j>ic tm Sia- 
gemcincn, bic pr?9itfarifc^en unb politifc^en SJcr!?artnii[e STfrifa'^ unb STmerifa'^ im 8efon. 

bcrn, 1 @t. ^aurficf. 

IBathmatik. Slrit^mctif: a) ^ofititjc unb ncgatit^e ©rogcn, S3uc|i<ta6cnrec^nung, 
@reicJ)unqcn be^ crilen ©rabc^, 3 @t. b) Sicbcrliorung bc^ ^enfum^ be^ >ooxi^tn ®emc- 
flcr^mitsa^rrcic^enScifviercn, let. ©comctric: a) 2BicbcrM«n9 be^ ^enfum^ ber Ouarta, 

1 @t • b) (Jigcnfc^aftcn be^ ^reife^, werc^c »on ben aongrucnsfa^cn abjianscn; %t^nUii)' 
fcit bcr 2)reiecfe, 3 et. mt ben ^lic^tgriec^en »on Secunda unb Tertia Ucbungcn im 
^raftif^en 9?ec^ncn, a) 1 @t.; b) 2 @t. ^acbcnfamp. 

HaturkuniJf. a) @t)ftemfunbe bc^ ^|)ierreic^^. b) @9ftcmfunbc be^ ^flansenrcic^^, 

2 @t. 3m Sintcr-^arbfajrc ^attcn bic ^ticfitgriec^en »on Secunda unb Tertia (5{>emic, 1 @t. 

j£)aebenfam^ 

m. 2;cd)ntfd)e ^crttgfcttcn. 

Bfid)nen, nac|> OJorregeMattern t)on torff unb Srnbren, 2 @t. a) @cf)errcn?arb *) 
b) 33renfen. 

Sin^en. (@. Secunda.) 

QIIARTA. Orbinariu^: (^t^mnartaire^rcr ^aulficf. 

I. (Sptadfciu 
fatfinifrl). Comel. Nep. Epaminondas, Pelopidas, Agesilaus, Phocion, de regibus, Ha- 
milcar, Hannibal iiberfe^t unb contrat)ertirt, 3 @t. (Jrwcitcrung ber gormcn-, (5afu^-- unb 
@a^re^re, cingcubt burc^ (Srtemporaricn unb woc^entric^c @pccimina nac^ @upflc (§§. 101 — 
184), 3 @t. ^aulficf. 2lue @tcrn'^ ^lnt^ologic tt)urben einsclnc ^crameter, 2)ifiic^cn 
unb cinigc fleinerc Slbfc^nittc gelcfcn unb bic ^rofobifc^cn «Regcln aclcrnt, metrifc^e Ucbun- 
gcn, 2 @t. a) tlanfc. b) S5reiter. 

ifutfd). gortbitbung im angcmcffcnen ?efcton, in ber gcrtigfcit bcr munblic|cn unb 
f^riftlicf)en 3)arf^eIIung , im SBariircn ber Slusbriicfe unb Scnbungcn, in ber Scfjre »on 
bcr SSortablcitung, »om 5ufammcngcfc|tcn ^a^c unb »on ber ^nterpunftion burc^ l^cfturc, 
2ludtt)cnbiglernen »on ©cbic^tcn , Ucbungcn im miinblic|ien 25ortragc unb burc^ Sluffa^c, 
4 @t. ^aulficf. 
«) 97a(| Bi^t\ltroali>'i Icbc tturben btc «Stunbcn bc«fclBcn »ott bcn ®9mnartaI-Sc5rcrn segcbcn. 



9 



( 



< 



ironji^ltfV^. ^cmpcl'^ Ucbung^buc^, 2. (5urf., ®rantmatif nac^ Soix^tl hU gu ben 
unrcgelmd§igcn 3eittt)6rtcrn incl., munblic^e Uebungen unb @pccimina, 2 @t. a. ©reitcr 
b. Xxo^. 

n. aBiffciif(l)affcn. 

Sfliflion. (@. Tertia.) 

©ffdiidjte. ©ricc^ifd^c (Scfc^ic^te bi^ 400 ». (ij>r., 2 @t. ^aulfief. 

©fOgrapl)if. 2)cutfc^Ianb, namcntlid^ ^Jrcugcn, pj^fifc^ unb ^olitifd^, 2 @t. ^JauIficf. 

iWatljfmatik. a. ©cometrie. SBorbcgriffc, Cinien, 9BinfcI, (Songrucna, ^aratlclo' 
gramm. b. Hrit^metif. «Wc^ctition bcr friijjeren durfe unb 2)ecimalbruc^c. — @(^rift-- 
lic^e ^lrbcitcn, 4 @t. 33rciter. 

iSTaturkuntJf. a. ©attung^funbc be«J X^itxxti^^; b. @attungefunbe be^ ^flanaen' 
rcicj)^, 2 @t. ^acbcnfantp. 

lE a;ecl)ntfcl)c ^cctigfciten. 
Sd|6nfd)rfibfn. i ©t. Srof. 

Md)ntn, m^ 93orIcgebIdttern x>on fcttx^, ^orff unb Slnbcrn, 2 @t. a. @(^cnc* 
walb. b. SBrcnfcn. 

Singcn. Unterric|)t in ben SJorfcnntnifTcn ber «Wuflf, STrepbungcn unb t)icrflimmiger 
©cfang, 1 @t. ^taah, 

QGIJVTA. Drbinariud: (J^^mnarialle^rcr iBreitcr. 

fatfinifd). Stepctition bcr rcgcrmd§igcn unb unrcgelmdgtgen gormcnlejrc, Bpntax bcr 
(Safu^, (Jinigc^ au^ ber 3}^obu^lc{)re, nacj @c^ecre'g 25orfc^ure (2. StJ. 1. Scjrg.), @pcct-- 
mina unb @rtcm^oraIicn, a. 5 @t. b. 6 @t. ©rciter. Ueberfe^en bcr Ccfefiucfc im 
2. Stjeilc »on @c^ecle'^ 3Sorfc^uIe, 2 @t. Hi 2Bei{)nac^tcn SBrcitcr, nac^^cr Cicbalbt. 

Bfutfdj. @a^- unb 3nterpunftion0le{)re. Uebungcn im Scfcn, dxia^kn, 2)eflamircn. 
2luffd$c unb ort^ograp^ifcbe Ucbungcn, a. 5 @t. b. 4 @t. Srcitcr. 

fran3<i(ifd). aftempd'^ Ucbungebuc^ I. (Jinubung ber regclmdgigcn gormcnlc^rc burc^ 
Ucbcrfe^en, 55ariircn unb (Sontramtircn, 4 @t. a. Sreitcr. b. «Rcmj)cl. 

n. 2SifFctifd)aftcn.> 

HfHgian Ccombinirt mit Sexla). 1. fur bie c»angclifc^en ©c^iilcr: iDic biblifc^c 
©efc^ic^tc bc^ 21. Z. ncbfl SWcmoriren ber barauf besiiglic^cn @priic^c unb Sicbcrocrfc, nac^ 
«ojlraufc^, 2 @t. ^aulficf. 2. fiir bic fatj)oIif(^cn @c^ulcr: 2)ie icjn ©cbotc ©ottc^. 

2 



s*;:*- O 



I 



- 10 - 

m Se^re t)on ber ^tr«e; m ttr*enia*r tn fetnen ^. 3eiten unb geflen; bte funf @ebote 
ber ^trc^e, 2 et. ^ufierarent. 

mm^t. Srjdjtunsen au^ ber ®mm ^^^ 3»ittela(ter^, 2 et. a. 23reiter-. 

b. ^lanfe. ^. * 

©fograpbie. Suropa, nac^ ®c^a«t'^ Seitfaben; ^artensett^nen, 2 et. ^lanfc. 
titri^nen. 9iepetition be^ (^urfu^ »on Sexta. «Ret^nungen be^ biirgerlid^en Seben^, 

4 et., a. e(|)ctrewalb. b. 53rcitcr. 

llaturkuntic. a. S3efc^rei&un9 von S:|itcrcn; b. S3ef*reibun9 »on Wanaen, 2 et. 

i^aebenfamp. 

ra. 3:ed)nif*c ^^crtigfettcn. 

^'rI)onrfi)reibfn, nac^ ben 3Sorfc^riften »on «Rujfug, 2 et. a. ec^cHcwalb. 

b. 33renfen. 

^'ingtn (combinirt mtt Sexta unb Septima). Unterrtc^t tn ben (JtementaTfenntntjfcn 
ber mn^it. ^raftifc^ tt)urben Xreffitbungen, cin-, gwei- unb brcij^immigc ©cfangc »or- 
genommen, 2 et. etaat. 

SEITi. £)rbinariu0: Dberlc^rer $o^f. 

I. ef)vad)en* 

fatcinifd). 2)te rcgelmagigc gormente|)re ; Ueberfeeungen aix^ bem Sateinifc^en in'^ 
2)eutfc^e unb au^ bem 2)eutf(^en in'^ Satcinifc^c, te^tcrc mitnbtic^ unb fc^rtfthc^, nac^ 
®c^eele'6 Uebung^buc^ I, 8 et. $o^)f. 

lcutfr^. Sefen, grga^ten, 2)eframtren; ea^MIbung mtt mitnblic^cn unb fc^riftltc^icn 
Uebungen, 4 et. «)o^f. Drtl^ograpMc^c Uebungen, 2 et. a. ^lanfe. b. ^opf. 

n. 2Btffenfci)flften, 

Heligion. (e. Quinta.) 

©trri)id)tc. (5rsa|>Iungcn au^ ber alten ®efc^i*te, 2 et. ^opf. 

©togropl)ie. «Borbegriffe, (Jrflorung be^ (^lobu^, ba^ «^au^tfdc^Iic^iie iibcr bic Oceane, 
iiber Slfien, Slfrifa unb befonber^ (Suro^a, 2 et. ^lanfe. 

Iltri)ntn. topf- unb aafelrec^nen. 2)ie »ier epecie^ mit gansen unb gcbroc^enen 
3a^len, 4 et. a. ec^ellcttjalb. b. 53rcttcr. 

Itaturkunbt. a. S3efc^reibung »on 3:fiiercn, 1 et. ^acbenfamp. bi^ SBorbegriffc 
bcr S3otanif unb 53ef(|)retbung »on ^fiansen, 2 et. ^lanfe. 



i 



m. Xecf^iiifd^c ifertigfeitett. 

S(!)onrri)rfibtn, nac^ ben SBorlegebldttern »on SRu^fug, a. 5 et. ecjcllcwalb. 
b. 4 et. 53rcnfcn. 

Singtn. (e. Ouinta.) 



Dtc Xurniibungen leitctc tm eommcrjalbjajire an ben beiben fc^ulfreien 9?ac^mittagen 
ber ©^mnafial-SIementarlc^rcr 33renfen. 

2)ic ec^iilcr bcr Septima ttiurfcen in ben gefe|Itc& abgcgrcnjtcn (yicmentar=Untcrrtc^t^« 

(^cgenfidnbcn »on liWic^acI hii 2Bei^nac^tcn 1853 »on i^rem bio^erigen Orbinariu^, bcm 

Scjjrcr ec^cllcttjalb, nac^ beffcn SCobe m £)ftcrn 1854 burc^ ben plfglefirer ^lanfc 

•unb cinige ©pmnaftal-Sejirer, im eommerfemefter »on bcm Ce^rer S3renfen, bcn ©^mna* 

fial--8ej>rcrn ^rof. etcrn unb 55aulficf in 26 n?6c^cntltc^en \Jc^rfiunben untcrric^tct. 



ni. COronifi bcs cgqmnaliums. 

1. %m 29. eeptember fanb bic ^J)riifiing ber gur Slufna^mc angcmelbeten ed^iilcr fJatt. 
2lm 30. ecptember eroffnctc ber commiffarifc^c Dirigcnt '^rof. ^tcmpcl bcn Unterric^t 
mit ciner Slnfprac^c an bic »crfammeltcn ec^iiilcr. 

2. ©cr (SJcburt^tag er. SWaicfldt bc^ tonig^ ttjurbc am 15. SDftober burc^ cincn 
SHebeaftu^ feftlic^ begangcn; bcn cinleitenben SSortrag fjielt bcr mit bcr Sinorbnung ber gcicr 
beauftragtc ©pmnafiallcjjrer 33rcitcr. 

3. 3m l^aufc be^ ec^ulfa^re^ tt)urbe ber ©^mnaftal ^ @lemcntarlcj>rcr (Slcmcnd 
e c^ c 1 1 c w a I b ber Slnflalt burc^ bcn 2:ob cntriffcn, mtux^ biefelbc fiir mc^rcre 5Wonate 
cine nic^t woj>I au^^ufiiUcnbc Siicfc gu crlciben Jattc. dx wax fcen 20. 2)eccmbcr 1819 ju 
J^au0 Dbcrfclbc bci Siincn geboren unb trat, auf bem ecminar gu eocfl »orbereitct, guerft 
cinc ^au^lcjrcrficllc an. 3m %pxil 1840 tvarb er al^ Drbinariu^ bcr SBorbercitungeflaffc 
unb $iilf^lc{>rer an ba^ Jicftgc ©pmnafium berufen, ttjclc^c etettc cr im J^crbft 1842 mit 
ctner cintrdglic^crn, ber cine^ ^lementarlcl^rer^ 3U t)xt^tn certaufc^tc. Slf^ gu £)ficrn 1845 
bic t)on i5>m friij»cr bcftcibetc etcttc an unfcrcr Slnflatt abcrmat? »afant geirorbcn war, 
gett)ann ba^ !>icffgc (luratorium, ber tiic^tigen ?e^rfd{>tgfctt unb bc^ crfolgrcic^cn 3Sirfcn^ 
be^ ^c^rer^ ec^ctlcwalb cingebcnf, bicfcu »on ncucm burcj annc^mtic^erc 2(ncrbictun* 
gcn, inebcfonberc burc^ bcffnitioc 33cgriinbung bcr »on ijim gu iibcrncjmcnbcn etcUc, unb 
feit Dfiern 1850 wurbc, nac^ Ucberna^mc bee (Sc|ang=Unterric^t^, ec^jctlciDalb'^ du§ere 
eteltung nocf> ©crbcffcrt. 2)ic ^Jflic^tcn fcine^ S3erufe ^at er auc^ nacf^ fctncm 2Bicbcrctn' 
txitt, »orjiigItcj> al^ ©rbtnariu^ bcr SJorbcreitungeflaffc, mit ^ifcr unb ancrfanntcm ^rfolge 



- la - 



- id - 



crfuttt; bU im Saufc M «origcn ^a^xt^ burt^ btc )T(^tttc^c Slbna^mc fctncr fonfl fo fraf- 
ttgcn @cfunbf)ctt fctnc 2J3trffamfctt gc^cmmt unb t^m btc gu ctncm gcbci^ttc^cn Qimixhn 
auf btc ^ugcnb fo notfjwcnbtgc Unbcfangcnjcit unb ^citcrfcit bc^ ©cipc^ cinigcrmafcn gc 
raubt murbc. 3n Slnfang ©cjcmbcr^ bcficl i^n cin ajljmatif^c^ \!eibcn, »on wclc^cm ij>n, 
tm faum ^oUcnbetcn 34. Scbcn^jaj>rc, am 18. 2)ec. ». % cin uncrttjartctcr Stob crloile. 2lm 
22. 2)cc. warb fcine jlcrbtic^e ^iiUc nic^t allein x>on bcn burc^ fcin Slbficrbcn bcfonber^ 
fclmerslic^ bewegtcn ©d^itlcrn bcr «Borbercimng^flaffc, fonbcrn \)on bcr gangen Stnflalt ^nx 
Ic^tcn ^Jlu^eftdttc gelcitct. ^a^ feicrlic^cm ©rabgcfange fprac^ bcr ^farrcr ^i^ttx itbcr 
t>a^ t)on ben @c^ulern banfoott ansucrfcnncnbc ©trcben bc^ ^ingcfc^icbcnen , suglcic^ bic 
tjcrfammeltc 3;ugcnb jur gcwiffcn^aftcn erfuttung bcr ?5ftic^t ber Sanfbarfcit fur treuc 
Se^rerbcmiiljungcn cinbringlic^ crma^nenb. 

(5ine traucrnbe SSitwc bcftagt mit brei unoerforgtcn tinbcrn bcn ^crbcn IBcrluft. 2)er 
augenblicftic^cn S3cbrdngni§ ^at bie banfbar ancrfanntc SWilbtJdtigfcit me^rcrcr 53ctt)o^-- 
ner biefer @tabt abge^otfcn, unb auf 25ertt)cnbung be^ Se^rcr^(5otIcgium^ ifl burc^ bic ®nabe 
er. 2}?aj[efidt bcij tonig^ ben tinbern cinc jdfjrtic^e Untcrfiu^ung, bcn tnabcn U^ 
5um 17., bcn 2)?dbc^en hi^ jum 15. Scbcnslal^r excl. ^u Slficit gcworbcn. 

4. 2tn bic ©tettc be6 auf fcinen SSunfc^ in ben 9lu{>cfianb t>erfc§ten ©pmnafiat -- ©t-- 
reftor^ Dr. gricbric^ ^app Cf- ba^ t)orjd^rigc ^Jrogramm <S. 11) trat mit bcm ncucn 
3a^rc burc^ 2Ba^t beo ©^mnafial-CJuratoriume unb burc^ bic Slltcr^oc^fic Srncnnung 8r. 
'inaieHt be^ tonig^ »om 7. 2)cc. 1853 ber Unteracicinetc. 2)crfetbc iflam9. 3an. 1809 
5u ^aumburg an ber ©aale gcborcn, ^at fcinc S^orbilbung fiir bic Uniocrfitdt tj^cil^ auf 
bem ^omgpmnaftum feiner §8aterflabt, t^eit^ auf bcr Sanbc^fc^ulc ^fortc crfiolten, |>icrauf 
in ^allc crft 9)?at^ematif unb ^^ilologic, fpdtcr ^p^ilologic aacin flubirt. @cinc crflc Sln* 
flcttung f)at cr an bcr latcinifc^cn <pauptfdS)uIc in ^aUc gcfunbcn, »on ba ifl cr ^Jfingficn 
1834 al^ <Subrcftor an ba^ ©omgpmnafium gu 9^aumburg »crfc|t n?orbcn unb an bcr gc' 
nannten Slnfialt nac|) unb nac^ hi^ in bie crfie SDbcrlc^rerficttc aufgerftcft. 

Sic (5infu^rung crfolgte am 5. 3anuar burc^ ben J^crrn ^ro»ingiaI--@c^>ulrat^ Dr. 
@uffrian ^u 2)?unficr, al^ tonigtic^cn tommif[ariu^. 2tn bcn beibcn fotgcnbcn 2:agcn, bcm 
6. unb 7. 3anuar ttjo^ntc bcr ^err @c^utrat{> in 53egteitung bc^ ncuen 2)ircftor^ bcm Un-- 
tcrric^te in bcn cinictnen ttaffcn bci. 

5. ,^ic aSa^t bc^ 2)fufifle{)rcrd Slbalbcrt @taab gur @rt^cilung bc^ (SJcfangunter-- 
ric|>t^ ifl t)on bcm ^onigtic^cn ^rotjinjiat-Sc^uKSottegium C3)2iinficr, bcn 4. 2)?drg), jcboc^ 
mit 33orbc^aIt bc^ SSibcrruf^, bcfldtigt tt)orbcn. @cit bcm ncucn ^a^rc jiattc J^err Btaah 
bicfcn Untcrric^t fc^on itbcrnommcn. 

6. mt ber SBcrwaltung bcr burc^ bcn Xob bc(? ^crrn ©c^ellctt)atb erlcbigtcn @tcae 
cinc^@9mnafial--^lcmcntarlci>rcr^ unbOrbinariue bcr Septima wurbc burc^Sa^Ibc^^pmnafiat- 
(Suratoriumg unb burc^) ba^ bic 2BaJt befldtigenbc 9lcfcript bc^^onigt. ^rot)in5iaW@c^ut--(5oae' 



gium^ ^u 2)?unflcr »om 4. SWdrj commiffarifc^ bcauftragt bcr bi^^crtgc ?cf>rcr tn Slltcna 
SBil^clm 53rcnfcn. (J^ ifl bcrfclbc gu 55ilmingfcn, ^rci^ ^fcrloj^n, bcn 26. «Wdra 
1824 gcborcn, auf bcm @cminarium gu @ocfl gcbitbct tt)orben unb fcit Dftobcr 1845 ScJ-- 
rcr an bcr c\)angctifc^en ^Prit)atfc^utc bc^ @tabttj)cilcg grctj>eit tn attcna gctt)cfcn. Um 
27. Slprtt tt)urbc cr t)on bcm 2>trcftor tn ba^ Cc^rcr-^Soacgium cingcfit{>rt unb bcn @(^U' 
lcrn at^ ncucr Sc^rcr t)orgcficat. — 3ugfeic^ ifi tjm, jcboc^ auf SBtbcrruf, bic aGBafirnc^- 
mung bc^ S^urnuntcrric^t^ ubcrtragcn tt)orbcn. 

7. mt bem @c^tuffc bc^ @c^utjaj)rc^ lonla^t nni ^r. (Eanb. 5^Ianf c, um cincm 5Rufc 
an bic ^o^crc 33iirgcrfc^utc in a)?u^t^cim a. b. tftnpx gu folgcn. 2Bir t)crticrcn in ibm ei- 
nen «Witarbcitcr, ber fic^ burc^ fcinc 33eruf0trcuc unb grogc 53crcittt)taigfcit unfrc at^tung 
unb Ciebc ertt)orbcn j>attc 

IV. T?crfriflungcu oon ttffgcmcincrcm antcrcflc. 

1) 2)cr mit 33cric^t t)on bem 1. Oft. t). 3. t)on bcm commiffarifc^en 2)irigcntcn ?5rof. 
«recmpct cingcrcic^tc Seftion^plan tt)irb t)0rbcjattlic^ bcr burc^ ben bcoorflc^enbcn dintxitt 
cinc^ ncuen 2)ireftor^ bebingtcn abdnbcrungcn gcnc^migt. — 3)?unficr, bcn 17. Oft. 1853. 

2) (5e tt)irb t)erorbnct, ba§ bie fur bcn ^intxitt tn cin ©pmnaflum angcmetbctcn @(^ulcr 
munblic^ unb fc^riftlic^ gcpruft tt)crbcn. SBon bcr fc^rifttic^cn ?5riifung fann nac^ Umfidnbcn 
bei gtecipicnben fiir bic brci unteren ttaffcn, nicmat<J abcr bci folc^en (Jraminanbcn Slbf^anb 
genommcn ^Dcrbcn, tt)ctc^e fur ben dintxitt in cinc ber brct obercn ma^tn gcpruft n>crbcn. 
2Bcnn cin fur cine bef^immtc ^laffc ©cpruftcr nac^ bcm ^rgcbniffc bcr ^rufung aurucftritt, 
fo ift bcm t)on ij>m t)orgcIcgtcn 3cugniffc bcr sule^t bcfuc^tcn @c^ulanfiatt , unb ^mx an 
cincr @tcae, tt)elc^e nicjt burc^ Slbfc^nctbcn bcfeittgt mxtm fann, folgcnbcr SBcrmcrf susufc^cn : 

„3nj)abcr M t)orflc^cnbcn 3cugniffc^ ifl am C^atnm . . .) bct bcm ^icftgen ©pmna- 
fium pro receptione gcpruft unb ^oc^flen^ fur bcn Sintritt in bic . . (gcnauc 
53cacic^nung bcr ttaffc resp. ttaffcnabt^cilung) fd^ig bcfunbcn tt)orben." 
(^atum.) ©pmnaftum gu . . . 

(L. S.) «R. gj. mdtox, 

Slfpirantcn, tt)clc^c cin mit fotc^cm SBcrmcrfc t)crfe^cncd @c^ulscugni§ t^orlegcn, finb 
imx gur ^Jrufung jujulaffcn, burfcn aber in fetnc ^o^m, aU bie in bcm 35crmcrfe bcieic^ 
ncte ttaf[c t)crfc$t tt)erbcn. — 2)?unflcr, bcn 28. ^Dcscmbcr 1853. 

3) SDhmficr, bcn 16. 3an. 1854. — S3cmerfungcn unb ainbcutungcn, tt^oju bcr33cfu(^ 
ctnsclncr ecftionen am 6. unb 7. 3an. b. % bcm tontgticjcn (SommifTartug , $crni ^Jro* 
t)in3iat.-@c^utratjc Dr. @uffrian JBcranlaffung gcgebcn ^attt. 

4) (i^ tt)irb bic bcflimmtc ^tt)artung au^gcfproc^cn , bag fic^ fctn ®9mnafial-?c^rcr 
bcr ^rot)inj an bcn fogcnanntcn aagcmcincn bcutfc^cn 8c^rcr--gjcrfammlungcn bctf)ciligcn wcrbc 
SWunflcr, bcn 15. gebr. 1854. 






1 / 



— 14 — 

5) m bcn ^rtrancern, bic flc^ gur SWaturttat^prufung mclben, foden jur ergdnaung 
ber in ben ?5a))teren bcrfcrben ttm ^orfontmcnbcn Sucfen Jtnfit^tltc^ i^xt^ frujcren Slufent-- 
^att^ unb 33tlbung0gange^ 6et ber ®9mnafiar--:5)treftton, ^vl mi6)tx (t? frujer tn 33csie^ung 
gcfianben jjabcn, unmttterbar btc notj^igcn ^rfunbigungcn cinscsogen unb bieferbcn bem to- 
nigl. '»))rooin5iar--@(^urcotregium »orgcrcgt wcrbcn. — «Wftnfler, ben 22. ^ai 1854. 

6) 2)en 33eginn be^ ^(^uriajjrc^ 1855/56 auf Dfiern 1855 su regcn wirb gcncjjmigt; 
jugleid) ivirb gegen bae Se^rer-Sotregium bie ^rwartung auegcfpro(^cn, bag bct ber beoor- 
ftcjjcnbcn J^erbfi»crfc^ung nur bic au^geseic^nctfien B^uUx jeber ^raffe 53erucffic^tigung 
finben. 2)en Surucfbrcibcnbcn wcrbc bann bas 203intcr--@cmefter ©crcgcnfjeit bicten, fic^ fur 
ciue nac^trdgric^e Ofter»crfe§ung gcniigenb au^^ubirbcn. — iWiinfier, ben 17. 3uri 1B54. 



V. 8tttti|lircOe KttcOricOtcn. 

SSon bcn 3 ©c^iircrn, bic am ec^ruffe be^ i?origen ©c^urjabrc^ fl^ gur ^bituricnten-- 
^^rufung gcmcrbct ^attcn, crjiertcn 2 bae 3e"9nt'& ^^^ ^^^f^- 

Die 3a5>r ber ©pmnafiar-Sc^urer am Stnfange be^ ©^urjabrc^ war 105; aufgenom-- 
men finb 24, abgegangcn 18, e^ brctben 111, unb ^war in I. 2, in il. 11, in III. 19, in 
IV. 25, in V. 31, in VI. 23. 

^ic SSorbereitung^fraffe Jat 20 Sc^iircr. 



VI. UcrmcOruufl bcr 3Ji6Rotf)c6. 

A. (!?(fd)enkf. 

1) 35on bem ^onigric^cn ^o^en 9}?iniflcrium ber geifiridjien, Unterricf;t^= unb 9}?cbi5inar-- 
2tngercgen|)eiten: Slnbrca^ @ommcr'^ ©ebenfbuc^, cnt^artcnb bic ®cfcf)icf)te unb 55e* 
fc^reibung be6 gricbric^^-Dcnfmar^ in 33crrin; SSinfermann'^ 2Banbfarte bcs ^Prcu§. 
@taatc0; Dr. 2}?artin ^ut^cr'(J Sibctiibcrfe^ung bearbcitet oon Dr. ©inbfcit unb Dr. 
^icme^er (arte^ 2;efiament, 5 Sl^circ); ^rowe'jJ ^ittf>cirungen an^ (Sc^tt>ebifc^cn 2tr^ 
c^ij?cn unb ^ibliot^efen; ^ofcgartcn'^ Codex Pomeraniae diplomaticus; SS. ^iibfe'^ 
3}?ittcrarterri(^c ^unfi in 23cf^farcn, Sert unb 2ttra5; Goltfried von Monmouths Histo- 
ria Reofum Brittanniae. 

2) 3Son bem ^perrn 33u(^^dnbrer ^irt in ^re^tau: 25eutfc^c^ ^cfebuc^ »on 2(urao unb 
®ntxii6); tambrp'^ (^remcntar-2}2at^ematif; bae Xi^icxxdd) »on ®(^itring; (5. ». ©cpb^ 
ri^ ?citfabcn fiir bcn Unterri(^t in ber ®cograpt>ie, bcarbeitet oouDr. ©tcim; ^rcinc 
§amiIien--53ibriotJef jur gorbcrung rcrigiijfen ©inne^ u. f. n?. 



i 



1 



- 1» - 

3) SBon bem IWnigl. $ann6»crfd^cn ^ofbud^^dnbler §crm ^a^n: Aeschylos Ore- 
steia »on granj; Aristotelis Organon ed. Waitz; Pausaniae descriptio Graeciae, edd 
Schubart et Walz; P. Virgilius Maro ed. Heyne, cur. Wagner; ^cpfe'^ ^luefii^r* 
Ii(^c^ l^e^rbu(^ bcr bcutf(^cn @^jra(^c; ®ocbcfc'0 ^ff S3iic^cr bcutf(^cr 2)i(^tung. 

4) SBom ^crrn ^aptan liiiflerarcnt: Vigeri de praecipuis Graecae dictionis idiotismis 
liber ed. Hermann. 

'5) SBom ^errn ?)farrcr 95Ia$f>off: @(^cucrrein'^ ©pntar bcr 9ric(i^if(|>en 8pra(^e. 

B. ^m Hftm llibliotl)fkfonlr ongrrdiofft: 

1) 2tn gortfc^ungcn: (5rf(^ unb @rubcr'« aUgcmeinc ^nc^clopdbic; 3a^n'^ 9leue 3o^r« 
bu(^cr fur ^JiloIogic unb ?)dbagogif; ^errig'^ ^r^^t» fur ncuere (Bpxa^tn unb 
Sittcratur; Slttgcmcinc 2}?onat^f(^rift fiir ?ttteratur unb tofl; ©eutf(^e^ SWufeum 
»on fxni^; Stephani thesaurus linguae graecae ed. Paris.; Suidae Lexicon ed. Bem- 
hardy; Corpus scriptor. hist. Byzantinae: Michael Attaliola ed. Bekker; ^laton fibet' 
fc^t »on J^icr. ^niicx mit (Jinrcitungen t)on d. Btm^axt; Plinii historia naturalis 
ed. Sillig; 53c(fer unb SWarquarbt'^ ^anbbu(^ ber romif(^cn ?lltcrtj>iimcr; 2)cutf(^c^ 
2Q3ortcrbu(^ bcr Ocbriibcr @rimm; ©cfc^ic^tc bcr bcutfc^en Sttteratur »on teg; ^o- 
bcrficin'0 ©runbrig bcr bcutfc^cn SfJationar-Cittcratur; 33onc'^ bcutf(^c^ l^cfcbud^; dtet^ 
fc^er'^ g^flu^ bramatif(^cr ^i^ttx; 93raun'^ ®ric(^if(^e a}?9t^oIogic; fealb'^ ^anb-- 
atla«; 2)ic @cf(^i(^tf(^reiber ber beutf(^cn Sorgcit; Oeuvres de Fr^d^ric le Grand. 
@ef(^t(^tc ^«uglanb^ ron J^crmann; ®ef(i^i(f>tc Snglanb^ von ?5ault; @tein'g Seben 
»on ^^cr^; 93if(^of Scj>rbu(^ bcr (^cmif(^cn ©cologte. 

23 Stn ncucn 2Bcrfcn: Cubfer'^ «Rcallcricon bc^ clafflf(|>en Sirtert^um^; Apollonii Argo- 
nautica emend. Merkel; Scholia in Sophoclis tragoedias septem ed. Guil. Dindorf; 
Tacitus Agricola. Urf(^rift, Ucberfe^ung unb Slnmcrfungcn t>on aSaI(^; 3}?u^ctt'd 
3citf(^rift fur ba^ Opmnafiarwcfen, 1854. unb ©up^Icmcntbanb ©on 1853; ?Jif(^on'd 
2)cnfmdlcr bcr beutf(f>cn Bpxa^c; Oeuvres poetiques de Boileau; Ciceronis opera 
omnia ex recens. Orellii edd. Baiterus et Halmius; ^ojl'^ Dtctfcn tn ^rlanb — dng» 
lanb unb 28alc^ — unb in ©iibru^tanb; ^chtn bee £)berprdfibenten grei^crrn 
»on g3in(fc \>on d. ». 33obcIf(Jn>ingf>; 2)cnff(|>rtft gur (Jnt^iiaung be^ (Sopemtcu^» 
2)cnfmar6 gu Stj^orn; ^ixUtx'^ $anbbu(^ bcr gefammten ^rcuj. @(^ul*®cfe^9ebung; 
7 S3ruflbilbcr bcr 9lcgcnten ^rcugen^ »om SWaler Soeittot; SBanbfarte be« alten 
®ric(^cnlanbd »on tiepert. 



pr ba^ ^Jbpfifalifc^e Sabtnet murbc tin Tellurium unb Lunarium angeft^offt 



^■♦cr/^^T * 



V 



- 16 






35on tcn 



^reufitfcben ®»mnafien, ^rofii^mnaiien, S«edf(f)uten unb l^oljercn SBurger 
,,r;::^^^^^^ 1B52/: 123, In au«en ^.mnaflen 115 ^rogramm 

eingcgangcn. 



■ ^l «««eiie„en ftalenieviabte »on bem Sinfenetttage bet jei.ge ©tubent Sotl Dtto 
l Z 12 ® t 6 ^r^ S Im »on 6 a^lt. 22 ©gt. 6 f f. ajet«a.t„na.foi»en n,«tbe 

- ri" 4r?r 7f f z^^f^ieis.:.-^^^^^^^^^ 

f®;. 8 15f.' Wtatio,..foile„, 43 Sf.Ir. 22 @8t, 10 f f-JD-on «^<J' *« ~ 
grau eo„teftot a?ie6a!,„ 18 %W- 7 ©8^-, ba« Ueinse - 25 Sf^It. 15 Sgt. 10 Pf. 
routtie t>ei bet Spoitaffc belcgt. 



( 



Drbnung ftcr 8c5fu6fcierricOftcit 



Bormtf tag« »on 8 bf« 12*/, tt^r. 

(5{>orgefang bcr »ter o5ercn tlaffcn. 
1) Priina unb Secunda, Satetntf(^, 

@tern, Va @t. 
2} Prima unb Secunda, ®rte(^tf(^, 

9?empel, Va ©t. 

2)er @(^enf »on Ctmburg, t)on U^^ 

lanb, ber ©ecunbaner Unfenbolt. 

3J PrimaunbSecunda,55j)pfif, ^acben* 

famp, Va ®^- 
4J Prima unb Secunda, @cfd^t(^te, l^tc^ 

balbt, Va @t. 

2)cr grauen @anb gu @tat>orcn, 

Sorf^fagc, m^ 3ac. unb 2BtI^. 

®rtmm, bcr Sertiancr Stebalbt 

5) Tertia, l»atetntf(^, 2rof, V2 @t. 

6J Tertia, 3)?atj>emattf, ^aebcnfamp, 

V2 ©t. 



28. ^nsufl. 

2)cr Stcrpler, t)on eefbl, bcr Ouar* 
tancr Ora^f^of. 

7J Ouarta, ^atetnif(^, ?JauIfief, V»6t 

8) Ouarta, ©cograpjitc, ?5aulftcf, 

Va ®t 

«a(^mitttt9« wn 2 btd 4'^ U^r. j 

©cfang »on Ouinta unb Sexta. 
Unter ben 'Palmcn, »on greirigrat^ 
bcr Ouintaner S. ^obrccfcr. 
9J Ouinta, Satcinif(^, ©retter, Va Bt 
10) Ouinta, granaoffft^, mmpd, V2 ©t. 
gricbrid^ Sarbarojfa, mx mudcxt, 
bcr ©crtancr @tern. 
10 Sexta, ^atetmf(^, J^opf, Va ©t. 
12) Sexta, ®t^i^tt, ipopf, V2 @t. 
Sj^orgcfang bcr »tcr obcrcn ttaffcn. 



©ie ^^riifung bcr Septima ttjtrb am Bonnabtnh, 26, ^ndufl, '^na^mittaa^ 
2 bt^ 4 Ujjr abgcj^artcn. 



»on 



^m J)in«tag, 29. ^ugufl, JBormittag^ »on 9 Ufir an, werben tm cngercn Wrcife 
ber @c|>ure btc (Jcnfuren au%tf>firt «^crben. iDer ncuc gurfu^ begtnnt 2)onncr0taa, 
ben 5. Dctobcr; btc 95riifung ber neuen Bmtt ftnbet am 4. October flatt, unb wcrben 
bte SBater ober bercn @tea»crtrcter, trcr^^c ij^rc @oJne bem ©pmnafium obcr bcr SJorbc^ 
rcttung^fraffc an^ertrauen woaen, erfuc^t, bieferben ZaQ^ ^mox, ^in^tag, 3. Octobcr, ptx- 
fonlt(^ 3u merben. o o . s, ^*, ^" 



2)cr 5)trcftor bc^ Opmnoftum^ 
Ar. S^. 2itbaibt 



— 18 — 



; 



3k6er(ic5t bes CeOrpfons niaOrcn& Des ocrfrplTenen St^nriaQrs. 



Sacf>er 



faUinifdi 



©mrijifd) 



leutfd). . 

iran^ofift^ 

Qcbraifri) 



e^ang. 



«^«9"-" ;:;:i:.:: 



©ffd)id)te 



©eograpbit .... 
Jllotl)emotiku.lletl)n. 



Haturkunlie 



Sd)onfd)reiben . . . 
Beif^nen 



Singen 



Summo: 

2)icgii(^t--®rte(^cttau^ 
cl. U. unb lU. 



I. 



6 



HlafTen un^ wi)*entli*e (Stun^en. 



II. 



III. 



IV. 



8 



8 



Illa. 6 
Illb. 6 



b. 2 



2 X 
1 X 



2 
1 



3X3 



8 



2 X 
2 X 



2 
2 



1X1 



2 



2X2 



1 X l^ 

1 a^orPunbe. 



33 



a. 33. 

b. 35. 



34 



33 



2%xani. x2Sranj. 
2 9le*nenX2Sed)nen. 
1 e^emie X 1 G&emie, 
1 2)eutfc§ X 1 ©eutfc^. 



V. 



VI. 



Sunima. 



a. 7 

b. 8 



a. 5 

b. 4 



8 



6 



2 X 
2 X 



2 
2 



32 



a. 1 

b. 2 



a. 5 

b. 4 



2X2 



32 



a. 48 

b. 49 



24 



a. 24 

b. 23 



14 



12 
10 



14 



9 



24 



a.11 
b. 12 



a. 8 

b. 7 



8 



a. 197 

b. 199 



2 
2 
1 
1 



205 
(203) 



v,- y 



- 1» - 



< 



i 



v, / 



^•'rtOeifunifteFsSci^^ 



fel)rer. 



f. 



^kf>alt>t 



2 £atetn. 



2 Catein. 



3 ®ef4 X 3 ®ef(J. 
1 ©epgr. X 1 



9lcmpeL 



6tcrn. 



Srog. 



«^dbcn 
fam)). 



^opf. 



faulUel 



«reitcr. 



4 
2 
1 
1 
2 



®rte(*. 

®rifd,. 

Sronj. 

^ranji. 

I)eutf4 



3 Satfin. x 

4 Catein. | 
1 Deutf($ X 



X 2 ®rifi|. 

X 1 Sranj. 
! 1 »ronj. ^ 
(1 ©eutf^. g?i 
I (£1. II. unt>III.) 



3 Cotein. 

3 i?atein. 

1 Deutf(i. 

2 Deutf(^. 

4 ®rif(*. 



2 ^flir. 



6 gotein 

3 !Deutf(fi 

6®rie(^.ClUb.) 



2 IJpf. X 2 8H,pf. 
2 |Wotb. X 2 TOatfi. 
2 STOat^. 2 SWatft. 

1 <E6emie,9ri(^tgrie(lbfn »onei. 
II- unb ni. 
29te(^n.,S»i(»tflr.p. dl 11. ii.nr. 




2«at«;f. i 2 «""^n~2-ii^i^^^ 



6®rie(^.(llla.) 






4 Tieutft^ 
2 ®ef(^i($te 
2 ®eo8r. 



4 aRat&. 
2 Batein. 



4 !DeHff(^ 
4 Stet^nen 



"¥^ 



■M»i Mlii" ■ 



— 20 - 



€t\}tn. 



©renfen. 



I. 



u. 



IIl. 



2 Siic^nen 



IV. 



2 Bti^ntn 



n Sa. 



2 St^reibfn 



A<Bifxtiittt 



— o 

a 



"8 



^]51aej>0ff. 



2 SRrli^ion X 2 SReltflton 



tujicr- 
arent. 



1 Steltgion x 1 9ieltgton 



2 SRettflion X 2 9ieItgion 



2 SReltgion X 2 Weligion 



tlanfc. 



1 J)eutf(^, 5li(^rgtiecben »on 

£1. 11. unb III. 

2 Stttnj., 9li(^t8rte(6cn »on 

ei. 11. uni> III. 



2 ®ef{6. 
2 (Deoflr. 



2 ©eogr. 
2 9?aturf. 



11 



@taaK 



1 Sia gen X 1 Singen 1 ©ingen 
1 e^orjlunbe. 



2 ©ingen X 2 ©ingen 



9la($ ^(jufl ber in Septima ert^riltrn 8tunben 



213 
189